La enigma lingvo de Doktoro X

Mi ege amas la tiel nomatan ĵargonon, sed pro diversaj motivoj, pri kiuj ne estas ĉi tie la loko paroli, mi dubas, ĉu la ĵargono havas ian estonton kaj ĉu ĝenerale valoras, ke ni deziru por ĝi ian estonton. Oni tamen ne povas kontesti la fakton, ke la ĵargono ekzistas kaj por longe ekzistos. Milionoj da niaj fratoj parolas kaj por longe parolos ĝin, egale ĉu ni agos por aŭ kontraŭ ĝi. Pro tio ni devas la ĵargonon serioze trakti.

Per tiuj ĉi vortoj ekas la artikolo «Vegn a yidisher gramatik un reform in der yidisher sprakh» [Pri jida gramatiko kaj reformo en la jida lingvo], publikigita en gazeto Lebn un Visnŝaft [Vivo kaj scienco] en 1909 kaj subskribita de iu Doctoro X. Enkonduka alineo de la gazeta redakcio prezentis en ne malpli enigma maniero la verkiston, taksinte lin kiel «mondekonata aŭtoritato en lingvaj aferoj»:

La aŭtoro de tiu ĉi artikolo, eminenta lingvisto, estas konata ne nur inter granda parto de la juda legantaro, sed multe pli ankoraŭ li estas konata al la tutkultura homaro pro siaj altgrade gravaj lingvoreformaj laboroj.

Tiu kiu kaŝis sin sub la kromnomo ne estis alia ol la patro de esperanto. Malgraŭ pli ol dek milionoj da judoj tiam parolis la jidan lingvon en centra kaj orienta Eŭropo, oni rigardis ĝin ĝenerale kiel ĵargonon aŭ duaklasan lingvon, kiun oni uzis en familiaj rondoj kaj en popola kulturo. Zamenhof pristudis la jidan gramatikon jam antaŭ sia eniro en la universitato, ĉirkaŭ la jaro 1879. Denove li antaŭis sian tempon, ĉar tridek jaroj devis pasi ĝis la eldono de eroj de sia pria verkado. Zamenhof defendis en la artikolo el Lebn un Visnŝaft la poioman transiron el la hebrea al la latina alfabeto. En lia alfabetpropono aperas kvar konsonantoj kun diakritaĵoj, heroldoj de la esperantaj ĉapelitaj literoj. Aliaj proponoj Zamenhofaj preterpasis tiujn de priskriba gramatiko kaj montris klaran volon por simpligi la strukturojn de la jida lingvo, kiun poste li konkretigis dum la kreado de esperanto. La esperantigo de la artikolo, farita de S. Guterman, legeblas tie ĉi.

Paĝo de la artikolo el  Lebn un Visnŝaft, kie oni povas vidi la ŝanĝproponon de la alfabeto por la jida

La apero de la artikolo de Zamenhof enkadriĝas ene de nova periodo de la jida kulturo. En 1898, oni estigis en Vilno la Bundon (Algemeyner Yidisher Arbeter Bund in Lite, Poyln un Rusland), kiu kunigis judajn laboristojn el la tuta Rusa Imperio. La Bundo instigis la uzadon de la jida preter la limoj de ĝia tradicia parola medio kaj stimulis la teatron tiulingvan.

Bunda manifestacio

Ekde la unua rusa revolucio en 1905, malstreĉigo de la gazetara cenzuro permesis ekprosperon de jidaj eldonaĵoj. La nova lingva konscio fruktodonis la 30-an de aŭgusto 1908, kiam la Unua Kunsido pri la jida malfermiĝis en Ĉernivco.

Aro de partoprenantoj en la Ĉernivca Kunsido

En 1909, A. Litvin fondis en Vilno la gazeton Lebn un Visnŝaft, kies nomo [Vivo kaj scienco] enhavis nedubeblan intencdeklaron pri la novaj konkerontaj sferoj. La artikolo de Zamenhof publikiĝis en la unua numero kaj okazigis similan diskuton al tiu, kiu jaroj antaŭe oni vidis en La Esperantisto rilate al la reformpropono de la verda lingvo.

Samtempe, la jida transiris la Atlantikon, kiel konsekvenco de la amasa almigrado de aŝkenazaj judoj al Usono. Post kelkaj iniciatoj  (Di Arbeiter Tsaytung, Dos Abend Blatt), aro da socialistoj fondis en Novjorko ĉiutagĵurnalon Forverts [Antaŭen]. La ĵurnalo, kiu ankoraŭ nun publikiĝas kiel ĉiusemajna gazeto angle (The Jewish Forward) kaj jide (Yiddish Forward), atingis eldonojn de pli ol kvaronmiliono da ekzempleroj antaŭ la Dua Mondmilito.

Knaboj fronte al la pordoj de la Forverts-presejo antaŭ la ĵurnaldistribuado

Isaac Bashevis Singer (1902-1991), kiu translokiĝis el Pollando al Usono en 1935, elstaris kiel verkisto ĉe Forverts. Sur la ĵurnalpaĝoj, la nobelpremioto publikigis kelkajn beletrajn tekstojn, inter ili la romanon en kajeroj  Shotns baym Hodson [Ombroj sur la Hudsono]. La tradukistino de tiu verko en la hispanan, Rhoda Henelde Abecasis, iam parolis pri la jida lingvo dum intervjuo por programo Shalom ĉe publika hispana televidkanalo. Je la fino de la intervjuo, Rhoda Henelde klarigas ne tiel konatan fakton kiel la uzadon de la jida lingvo dum la hispana enlanda milito inter granda grupo de militvolontuloj de la Internaciaj Brigadoj.

Publikaĵo de la kompanio Botwin formita de judaj brigadistoj

Sed, revenu ni al la kreinto de esperanto. En la universitata biblioteko de Jerusalemo konserviĝas alia manskribaĵo Zamenhofa pri la jida gramatiko. La teksto, en la rusa, titoliĝas Опыть грамматики новоеврейского языка,  kaj J. Kohen Cedek ankaŭ esperantigis ĝin kiel Provo de gramatiko de novjuda lingvo.

Ŝolem Alejĥem

Zamenhof estis samepokulo de Ŝolem Alejĥem (1859-1917), unu el la plej gravaj beletraj voĉoj en la jida,  kaj esperantigis La gimnazio-n. La Majstro ankaŭ skribis poemojn jide, malgraŭ malmultaj inter ili konserviĝas. Tiu ĉi estas unu el ĝi (laŭ transskribo proponita de Zamenhof mem).

Jamb:
Af jeder lośěn zingt ihr, majne brider,
Vi betlers nehmt ihr alc ba fremde lajt, —
Genug majn folk! vu zanen dajne lider?
Ver euh' a menć, śteu uf, es iž śeun cajt!

Same kiel okazas kun esperanto, diversaj kalkuloj pri nunaj parolantoj de la jida tre malsamas. La plimulto el ili loĝas nun en Israelo kaj Usono, kie pli ol 175 mil deklaris paroli la lingvon hejme laŭ popolnombrado de 2000. Lastatempe oni favoris la lernadon de la jida en usonaj universitatoj. Aliflanke, en Varsovio, la urbo kie loĝis Zamenhof, vigliĝas la intereson pri la jida lingvo, kaj tiu intereso eble plifortiĝos danke al la onta inaŭguro de la Muzeo de la Historio de Judoj el Pollando. Ĝia konstruaĵo jam staras en la kvartalo Muranów, precize en la strato Zamenhof de la pola ĉefurbo.

Konstruado de la muzeo en la strato Zamenhof (el la retejo de la muzeo)

Tamen, la pli granda bastiono de la jida kulturo estas YIVO, institucio fondita en Vilno en la jaro 1925, kies nuna sidejo staras en Novjorko. Cetere, danke al la mecenado de la kinisto Steven Spielberg, la National Yiddish Book Center subtenas la ciferigadon de pli ol dek mil jidaj verkoj. Kompreneble, en tiu sama retejo oni povas elŝuti elektronikan version de lernolibro por jidparolantoj, eldonita en 1909: Esperanto a laykhte methode tsu lernen di internatsyonale hilfsprach, de Joseph Bresler.

«Milionoj da niaj fratoj parolas kaj longe parolos ĝin, egale ĉu ni agos por aŭ kontraŭ ĝi», skribis Zamenhof pri la «ĵargono» en 1909. Li ne povis imagi la frenezaĵon, kiu regos en Eŭropo tridek jaroj poste.

Mi verkis tiun ĉi saman artikolon en la hispana en julio de 2010

Maria, Klara, Teresa, Marie, Marta

La pasintjara ronda tablo pri «Virino kaj esperanto» (Fotis: Sebastià Ribes)

Pasintjare, okaze de la Internacia Virina Tago, la Muzeo de Esperanto de Subirats (MES) aranĝis rondan tablon por debati pri la temo «Virino kaj esperanto». Tiam partoprenis Montserrat Piñeiro (gvidantino de la muzeo), Gemma Armadans, Teresa Massana, Montserrat Parera, Montserrat Franquesa kaj Gisela Alcón.

Gisela Alcón prelegos denove ĉi jare pri Maria Julivert (1888-1968), feministino kaj esperantistino el El Vendrell.

La prelego (sabaton 10-an de marto je la 17 horo) okazos en la muzeo, kie ankoraŭ estas ĝueblaj du ekspozicioj, tiu pri la esperanta literaturo kaj tiu pri la 5-a Kongreso. Kadre de ĉi-lasta ekspozicio, oni povas foliumi la tiuepokajn periodaĵojn, inter ili la katalunan gazeton Ilustració Catalana. Temas pri la unua kataluna ilustrita gazeto (pri «arto, beletro kaj scienco»), unue eldonita de Carles Sampons en la jaro 1880, dum la Renaskiĝo de la kataluna literaturo kaj kulturo.

En la jaro 1907, Carme Karr naskis suplementon Feminal, kiel monatan aldonon al Ilustració Catalana (fakte aperadis tri numeroj de IC kaj la kvara semajno Feminal anstataŭadis ĝin). En la unua numero, Karr klarigis la gvidliniojn de la revuo en artikolo «La nostra finalitat» (Nia celo).

Tiel do, Feminal alproksimiĝas al virino kiel amiko, kiu ŝialingve alparolis ŝin pri ĉio kiu povas esti utila al ŝi, pri ĉio kiu povas plaĉi kaj interesi ŝin dum la nuna tempo arta, industria kaj socia.

Ĵus antaŭ la 5-a UK, foto de preĝejo bruligita dum la Tragika Semajno okupis la kovrilon de Feminal (n-ro 29, 29-8-1909). Ene de tiu gazeto oni trovis ankaŭ raporton pri la okazonta Kongreso en Barcelono aŭ, pli precize, artikolon kiu bonvenigis Klaran Silbernik-on, edzino de Zamenhof. 

Klara Zamenhof kaj siaj filoj en la artikolo de Feminal

Ho, vi, sinjorino kiu plektis ĉirkaŭ la nomo de via edzo kaj viaj gefiloj gloran kronon prilaboritan de la dankemo de la nacioj, estu vi bonvena inter ni la kataluninoj, Klara Silbernik-Zamenhof.

La artikolo subskribis Joaquima Rosal de Rosals. Ŝi sendube ne pripensis la virinan rolon samkiel kiuj dume bataladis pro la balotrajtoj; tio sufiĉe bone klarigas la artikolon «Aproposit de les „sufragettes angleses”» [Pri la anglaj sufragetoj], Feminal, n-ro 22 (31-1-1909), p. 18.

Post la kongreso, Ilustració Catalana publikigis kelkajn priajn fotografiojn kaj Marie Hankel (1844-1929), gajninto de la esperantistaj Floraj Ludoj danke al sia poemo Amo, plenigis la kovrilon de Feminal.

Marie Hankel sur la kovrilo de Feminal 30 (26-9-1909)

Revenante al Klara Silbernik (1863-1924), en la muzeo, oni povas ankaŭ vidi la specialan premion  “Klara Silbernik” al Teresa Massana, «kiel rekono de ŝia nesuperebla apogo de esperanto en perfekta kunlaboro kun sia edzo, Ludoviko». La premion starigis Lluís Hernández en la jaro 1975 kaj lia edzino estis la unua rekompencita per ĝi. 

Teresa Massana ricevas la medalon Klara Silbernik (11-5-1975) 

(c) ONB

Dum la unuaj verdaj jaroj, virinoj malmultis en la movado, kaj ĉefe oni vidis ilin apude al siaj edzoj. Tamen, juna esperantistino Marie Schrøder estis la delegito de Danujo por la 5-a Kongreso en Barcelono. Bedaŭrinde, Schröder, la plej elstara esperantistino el sia epoko, forpasis «dum ekskurso en Svisujo, sur la vojo al Barcelono», kiam ŝi «falis en abismon»(1)

Marie Schrøder (1882-1909)

Ĉu inismo Zamenhofa?

Ĉu Zamenhof postulis inismon? Prave ne: li estis ĉefe siaepoka homo. Tamen, inter liaj tradukoj, oni povas legi Marta-n. Marta estas romano de pola verkistino Eliza Orzeszko (1841-1910), kiu ĉiam defendis ideojn de socia justeco. Orzeszko elstaris en la pola literaturo fine de la 19-a jarcento kaj  pluraj el siaj verkoj estis esperantigitaj de Kabe (1872-1959).

En Marta, Orzeszko rakontas, per iel «dikenseska» stilo, la senfortunan vivon de varsovia vidvino. La novelo ŝajnas al mi iomete naiva el la hodiaŭa vidpunkto, sed la prozo de la Zamenhofa traduko estas, kiel ĉiam, klara kaj facile legebla. La verko unue aperis sur la paĝoj de La Revuo –apude al raportoj pri la pretigo de la 5-a Kongreso– dum la jaroj 1908 kaj 1909. 

Hachette aperigis la verkon libroforme en 1910 kaj reeldonis ĝin dufoje. Nun la leginda libro estas ankaŭ senpage elŝutebla en formato EPUB.

NOTOJ

1. Lingvo Internacia (1909), p. 458.

Magdalena venkas en la Parko (1909)

Memoriga poŝtmarko de la 5-a UK en Barcelono (ONB)

Estas bone konataj multaj aranĝoj, kiuj disvolviĝis dum la 5-a Internacia Kongreso de Esperanto en 1909 en la sidejo de la Palaco de Belartoj, sed ankaŭ en la aŭditorio de la Universitato de Barcelono, kie renkontiĝis la Lingva Komitato kaj la UEA-anaro, aŭ en la gotika salono de Borso, kie gastiĝis la Floraj Ludoj.

Tamen, flanke de kunsidoj de  Internacia Scienca Asocio aŭ plurnombraj fakaj esperanto-asocioj («Apotekistoj, Kuracistoj, Juristoj, Fervojistoj, Maristoj, Katolikoj, Vegetaranoj, Liberpensuloj, Publikoficistoj, Stenografiistoj, k.t.p.»),(​​1) kelkaj programeroj de la Kongreso estis malfermitaj al la publiko en malsamaj lokoj de la urbo.

Inter tiuj malfermitaj programeroj, oni devas mencii dimanĉajn diservojn. Patro Richardson, en la katolika meso celebrita ĉe la Casa de la Caritat (Domo de Karitato), predikis esperante («Novan ordonon mi donos al vi: amu vin unu la aliajn») kaj «donis al la ĉeestantoj la Papan Apostolan Benon». Liaflanke, Patro Rust predikis al la multnombraj protestantaj kongresanoj ĉe evangeliisma preĝejo.

Reklamo en La Vanguardia

Ekster la kerno de la Kongreso elstaris la prezentado en la Teatro Romea de Mistero de doloro, verko de Adrià Gual elkatalunita de Pujulà i Vallès.

En artikolo en La Revuo, Camille Aymonier (1866-1951) komentas sur sep paĝoj (3) la reprezentadon. Aymonier rakontas, ke post la «neforgesebla memoro», kiun lasis la prezentado de Ifigenio ĉe la kongreso en Dresdeno, «la Katalunoj, fieraj pri sia lando, pri sia renoviĝanta literaturo, antaŭmetis antaŭ internacia publiko la verkon de  juna aŭtoro el Katalunujo, profunde kaj decide nacian. La entrepreno estis aŭdaca; ĝi estis kronita de triumfa sukceso. Ĉiuj ĉeestantoj estis dankaj, ke ili pli funden penetris en la originalan karakteron de tiu ĉi popolo», kaj tuj poste faras viglan defendon de la respekto de esperanto por naciaj lingvoj:

Mi proponas al vi, kaj mi petas, ke oni proponu al kontraŭuloj de Esperanto, tiun observon. Nia lingvo, kiun oni pretendas malamiko de naciaj lingvoj, kiu malaperigos ilin, kiu forigos la nuancojn tiel diversajn de la produktaĵoj de la homa spirito senfine riĉa, kiu malhelpos, ke oni komprenu la diversecon de karakteroj kaj temperamentoj naciaj, nia internacia lingvo konigis, komprenigis al homoj el ĉiuj partoj de la mondo, verkon profunde nacian, kaj tiu verko estas tradukita kun plena inteligenteco de la koro kaj de la spirito de Kataluno, Sº Pujulà y Vallès, ludita kun plej sincera senartifikeco, plej ĝoja fervoro de aktoroj katalunaj, fratoj de la personoj, kiujn ili prezentis. Vi povas traduki la verkon en francan, germanan lingvon, vi povas ludigi ĝin de aktoroj de la «Théâtre français» au de «Lessing’s Theater», certe la publiko franca aŭ  germana neniam ricevos tiel fortan, tiel ĝustan impreson, kiun ricevis la kongresanoj en tiu teatro Romea!

Camille Aymonier, «Mistero de doloro», La Revuo, 1909, p. 132

Muziko ankaŭ ludis gravan rolon, ĉefe pere de du grandaj kaj sukcesaj koncertoj. La unua okazis la 5-an de septembro ĉe la Teatro Romea kaj, krom verkojn de katalunaj kaj francaj komponistoj, oni ĝuis erojn de la Alcesto de Gluck kantitaj de Marie Brucker. En la dua koncerto, okazigita en la Palaco de Belartoj mardon la 7-an de septembro, estis interpretitaj katalunaj klasikaĵoj kiel La nit de Sant Joan, Els tres tambors kaj Muntanyes regalades –kun la esperanta traduko presita en la programo– kaj esperantaj himnoj  kiel Akcepto, kun muziko de Lambert kaj teksto de Pujulà, kaj Al la fratoj, la poemo de Zamenhof muzikigita de Ònia Farga.

Esperantista ronddanco (ONB)

«Sardano kaj aliaj pitoreskaj popolaj dancoj» ne mankis dum la «gaja ekskurso al Monto Tibidabo, kien multaj grimpis per la ĉarmaj deklivaj vojetoj kaj aliaj per la funikularo». (4)

En la Parko
Merkredon la 7-an de septembro, parko Ciutadella, tiam konita simple kiel «la parko», estis la scenejo de ekzercado de la Ruĝa Kruco por montri la utilecon de esperanto. Generalo Priou, prezidanto de Esperanto Ruĝa-Kruco, jam de kelkaj tagoj varbis «vunditojn» en la hotelo sur la Ramblas aŭ en la teatro («Eble oni detranĉos al vi ĉu la brakon; ĉu la piedon, eble ankaŭ oni serĉos en via brusto kasitan kuglon», li ŝercis). (5) Kaj, vere, inter la «viktimoj» kuŝantaj sur la tero sub la aŭtuna suno oni rekonis kongresanojn kiel Borel, Chaussegros, Aymonier kaj aliaj. Zamenhof ĉeestis la ekzercadon kaj poste la esperantistoj alproksimiĝis al busto de la kataluna poeto Bonaventura Carles Aribau (1798-1862), advokato de universala lingvo, kaj «fiksis sur la piedestalo belan bronzan medalon kun tiu surskribo: “La Esperantistoj dum la Vª Kongreso al Aribau – Barcelono 1909”».(6)

Ekzercado de la Ruĝa Kruco (ONB)

Sporto dum la 5-a Kongreso
Ankaŭ la sporto ĉeestis la kongreson en Barcelono. Malgraŭ ĵurnaloj kiel La Vanguardia aŭ esperantlingvaj gazetoj kiel La Suno Hispana, Lingvo Internacia aŭ La Revuo menciis iujn sportajn eventojn, detaloj pri sportaj programeroj troviĝas ĉefe en El Mundo Deportivo. En 1909, tiu, kiu hodiaŭ estas unu el la plej legataj ĉiutagaj sportĵurnaloj, estis semajna gazeto en ĝia tria jaro de vivo. Tiam,  aŭtosporto kaj biciklado vekis grandan intereson kaj futbalo ankoraŭ ludis nur flankan rolon. (La sportaj novaĵoj rilate al la Kongreso estas kompilitaj en ĉi 20-paĝa dokumento.)

Gazetkapo de El Mundo Deportivo (16-9-1909)

La organizo de la futbal-turniro travivis diversajn sorto-batojn, sed finfine pridisputis ĝin la teamoj juniors Z, Olimpic, Badalona, ​​Numancia, Catalònia kaj Salut. Lasthore aliĝis ankaŭ Universitari kaj Europa.

Dimanĉon la 5-an de septembro, Zamenhof ĉeestis la futbal-turniron, malgraŭ samtempe «aliaj ĉeestis kurludon de taŭroj en la Arenoj de Barcelono, ​​sporto certe pli barbaran, sed ankaŭ pli hispanan ol piedpilko».(7) Post kiam la fanfaro de la Ruĝa Kruco ludis la Espero-n, komencis la unua maĉo en la futbolejo. La turniro devis pludauri merkrede kaj El Mundo Deportivo ne sin detenis de kritikado al la organizo:

La festo estis agrabla, sed organizantaro mankis sperton kaj tio rezultis banala afero por eksterlandaj esperantistoj, kiuj konas la sporton pli bone ol ni kaj povas formi malbonan koncepton de la ĉi-tiea sporto.

El Mundo Deportivo, 9-9-1909, p. 4

Post la interrompo de la turniro, oni devas atendi ĝis la publikigo de El Mundo Deportivo la 23-an de septembro por sciigi pri la venkinto. Sub la titolo «La konkurso de Numancia FC», M. Mensa, futbalspecialisto de la ĵurnalo, informas, ke

Unu el la individuoj, kiu zorgis pri la Konkurso organizita honore al la esperantistoj, D. Emilio Roig, favoris min per ĝentila letero por diri al mi kion okazis dum la turniro.

El Mundo Deportivo, 23-9-1909, p. 4

Kio okazis restas ne klara, sed ja estas certe, ke la finalon pridisputis Europa kaj Catalònia, kaj tiu lasta teamo gajnis danke al «monumenta» ludado de Colet.

Magdalena ricevas Esperanto-Pokalon
La 10-an de septembro okazis en la Parko de la Ciutadella motorcikla kurado inter nur du partoprenantoj «kiuj kaŝas iliajn nomojn sub pseŭdonimoj Sirep kaj Aparg [ĉu Peris kaj Grapa?], ambaŭ sinjoroj sur motorcikloj 3 1/2 HP, Griffon la unua kaj Peugeot la dua».(7) La konkurso konsistis el 10 rondiroj (17,775 km) al la parka kuirejo, kiuj Aparg kompletigis en 22 minutoj kaj 18 sekundoj.
Tiam alvenis la vico por la aŭtomobiloj, aŭ, pli ĝuste, por la aŭtomobilo:

Dum ili metis surdorsajn numerojn al la biciklistoj, nia kara amiko S-ro Salazar, kiu partoprenis la feston kiel reprezentanto de Hispano Suiza, proponis fari, eksterprograme, rondiron al la kuirejo sur sia malgranda aŭtomobilo Hispano 12HP. La ĵuĝantaro plaĉe akceptis lian proponon.

Ekiro de Esperanto-Pokalo, 10-9-1909 (ONB)

Sur unu el la bildoj de la Kongreso, kiuj ankoraŭ konserviĝas, oni vidas sep biciklistojn (Quirante, Borrás, Alric, Barnola, Magdalena, Miró kaj Sum) malantaŭ la ekirlinio en parko Ciutadella. Temas pri la bicikla-kurado, kiu okazis samtage je la kvara kaj duono. Sed kia kurado estis? Laŭ klarigo de la regularo, kiu aperis en El Mundo Deportivo je 26 aŭgusto, temis pri bicikla-kurado de 50 kilometroj kun trejnistoj sur mopedo. Tiaj kuradoj multaj jaroj poste ĝuis grandan sukceson en eŭropaj cicklodromoj kaj la majorkano Guillermo Timoner kroniĝis ses fojojn kiel monda ĉampiono inter 1955 kaj 1965.

Guillermo Timoner kun la ĉielarka ĵerzo de monda ĉampiono post lia trejnisto Van Ingelgem

Trejnistoj ne aperas en tiu ĉi foto de 1909, ĉar ili atendis la biciklistojn je kelkaj metroj for, kiel klarigis la artikolo en El Mundo Deportivo (16-9-1909, p. 1.)

M. F. Creus, fakredaktoro de biciklado de El Mundo Deportivo, aperigis detalan rakonton de la kurado. Ĝin gajnis «Magdalena, la malgranda stelulo de bicikloj Montpeó»,  kiu montris, ke li estis farita «el la ŝtofo de la ĉampionoj». José Magdalena akiris la venkon «dece kaj honeste, tial meritanta varman aplaŭdadon kaj la laŭdajn vortojn de D-ro Zamenhof, kiam li transdonis la belan pokalon, kiu estis la kuradpremion.» Magdalena ricevis ankaŭ 100 pesetojn por lia venko (la ĵurnalo, ekzemple, tiam kostis 10 centonoj).

La sekvan jaron, Magdalena estis kronita ĉampiono de Hispanujo survoje. En 1911, li estis klasita dua en la unua  Volta a Catalunya [Kataluna Rondiro] –unu el la plej malnovaj plurtagaj rondiroj de la internacia bicikla kalendaro– kaj unu jaron poste li atingis la venkon.

José Magdalena sur bildo-karto de Ĉokolado Amatller. La teksto mencias lian venkon en Copa Esperanto.

Archedeacon, aviadpioniro 
Novaĵoj de komenciĝanta aviado ankaŭ havas spacon sur la paĝoj de El Mundo Deportivo, kaj tiel, en ĝia numero de la 16-a de septembro, la semajngazeto eĥis konferencon organizita de la Asocio de Aerveturado, kies ĉefrolulo estis M. Archdeaçon [sic]. M. Archdeaçon estis neniu alia ol Ernest Archdeacon (1863-1950), franca aviadpioniro kaj granda propagandisto de esperanto, kiu venis al Barcelono por partopreni la kongreson. En tiu tempo, li kunlaboris kun La Revuo. La sekvan jaron li aperigis Pourquoi je suis devenu Espérantiste? kaj en 1932 eniris la Lingvan Komitaton.

Tiam prenis la vorton M. Archdeaçon, kiu kun granda klareco kaj montrante sian scion de la afero, rakontis veran historion de aernavigado, ekde aerŝipoj ĝis aviadiloj. Li komparis la du sistemojn kaj montris sian subtenon por tiuj aviadiloj pli pezaj ol aero, kiujn, li diris, atendis glora estonteco.

El Mundo Deportivo, 16-9-1909, p. 3

Archdeacon ne povis resti ĝis la lunĉo honore al la prelegantoj, ĉar li devis ĉeesti tiun oferita de la Barcelona Urbodomo honore al la kongresanoj.

Interese, unu el la prototipoj de Archdeacon rimarkinde similas la biciklon Montpeó de José Magdalena.

Aéromotocyclette, Ernest Archdeacon prototipo

NOTOJ
1) P. Corret, «La Kvina Kongreso», Lingvo Internacia, p. 432.
2) Lingvo Internacia, p. 393.
3) C. Aymonier, «Mistero de doloro». La Revuo, p. 131-138.
4) Carlo Bourlet, «Impresoj de kongresano», La Revuo, p. 125-126.
5) Baronino de Ménil, «Ruĝa Kruco», La Revuo, p. 130.
6) Carlo Bourlet, «Impresoj de kongresano», La Revuo, p. 126.
7) P. Corret, «La Kvina Kongreso», Lingvo Internacia, p. 394.
8) M. F. Creus, «Kongruigi motorciklo», El Mundo Deportivo, 16.09.1909, p. 1.

De la Unua Libro al la Guglo-tradukilo

Guglo aldonis esperanton kiel sian 64-an lingvon.
Jen teksto de prezentado en la angla el la blogo de Google-Translate:

TUTMONDA HELPLINGVO POR ĈIUJ HOMOJ
Today, we are adding Esperanto to Google Translate, making it our 64th supported language.
Ludovic Lazarus Zamenhof started his quest for an easy-to-learn language shared by all people in the 1870s and first published the ideas in 1887 with his book Unua Libro. The concept of a common language spread quickly, and initial reactions to Esperanto have ranged from suppression to enthusiastic embrace. Now, 125 years later, Esperanto has hundreds of thousands of active speakers, millions of people with some knowledge of the language, and even a few hundred people who learned it from birth, taught by their parents.
Esperanto and Google Translate share the goal of helping people understand each other, this connection has been made even in this blog post. Therefore, we are very excited that we can now offer translation for this language as well.
The Google Translate team was actually surprised about the high quality of machine translation for Esperanto. As we know from many experiments, more training data (which in our case means more existing translations) tends to yield better translations. For Esperanto, the number of existing translations is comparatively small. German or Spanish, for example, have more than 100 times the data; other languages on which we focus our research efforts have similar amounts of data as Esperanto but don’t achieve comparable quality yet. Esperanto was constructed such that it is easy to learn for humans, and this seems to help automatic translation as well.
Although the system is still far from perfect, we hope that our latest addition helps you to learn more about Esperanto’s history and culture. Translation to and from Esperanto will soon be available on translate.google.com, in our mobile web app, and in the Google Translate app for Android and iOS.

Kaj jen traduko de la supra teksto pere de tiu tradukilo:

Hodiaŭ, ni ofte aldonas esperanto al Google Translate, farante niajn 64th subtenata lingvo. Ludovic Lazarus Zamenhof komencis sian serĉon facile lernebla lingvo dividitaj de ĉiuj homoj en la jaroj 1870 kaj unue eldonita la ideoj en 1887 kun lia libro Unua Libro. La koncepto de komuna lingvo disvastiĝis rapide, kaj komenca reagoj al esperanto esti gamis de forigo al entuziasma brakumo. Nun, 125 jarojn poste, esperanto havas centojn da aktivaj parolantoj, milionoj de homoj kun ioma kono de la lingvo, kaj eĉ kelkaj cent homoj, kiuj lernis ĝin denaske, instruita de liaj gepatroj.
Esperanto kaj Google Translate dividi la celo de helpi homojn kompreni sin reciproke, tiu rilato estis faritaj ankaŭ en ĉi tiu blog. Sekve, ni estas tre ekscitita, ke ni nun povas proponi traduko por tiu lingvo ankaŭ.
La Google Translate teamo estis vere surprizita pri la alta kvalito de maŝina tradukado por esperanto. Kiel ni scias el multaj eksperimentoj, pli trejnado datumoj (kiu en nia kazo signifas pli ekzistantaj tradukoj) inklinas liveri bonan tradukoj. Por esperanto, la nombro de ekzistantaj tradukoj estas kompare malgranda. Germana aŭ hispana, ekzemple, havi pli ol 100 fojojn la datumoj; aliaj lingvoj sur kiu ni enfokusigi nian esploron penadoj havas similajn kvantojn de datumoj kiel esperanto sed ne sukcesas komparebla kvalito ankoraŭ. Esperanto estis konstruita tiel ke ĝi estas facile lernebla por homoj, kaj tio ŝajnas helpi aŭtomata tradukado tiel.
Kvankam la sistemo estas ankoraŭ tre for de perfekta, ni esperas ke nia lasta krome helpas vin lerni pli pri esperanto historio kaj kulturo. Traduko de kaj al esperanto estos baldaŭ disponebla en translate.google.com, en nia retejo móvil apliko, kaj en la Google Translate apliko por Android kaj IOS.

Magdalena, campeón en el Parque (1909)

Sello conmemorativo del V Congreso Internacional de Esperanto (ONB)

Son bien conocidas muchas de las actividades que se desarrollaron durante el V Congreso Internacional de Esperanto de 1909 en la sede central del palacio de Bellas Artes, pero también en el paraninfo de la Universidad de Barcelona, donde se reunió el Lingva Komitato o los miembros de la UEA, o en el salón gótico de la Bolsa, donde se celebraron los Juegos Florales. 

Sin embargo, al margen de reuniones de la Internacia Sciencia Asocio o de un sinfín asociaciones esperantistas especializadas («farmacéuticos, médicos, juristas, ferroviarios, marineros, vegetarianos, librepensadores, funcionarios públicos, taquígrafos»),(1) hubo diversos actos del Congreso abiertos al público y celebrados en distintos lugares de la ciudad.

Entre los actos abiertos del Congreso, hay que citar los servicios religiosos del domingo. En la misa católica celebrada en la Casa de la Caridad hubo sermón en esperanto del padre Richardson («Novan ordonon mi donos al vi: amu vin unu la aliajn»), que transmitió la bendición papal. Por su parte, el padre Rust predicó ante numerosos congresistas protestantes en una capilla evangélica.

Anuncio de La Vanguardia

Fuera de los centros neurálgicos del Congreso también hay que destacar la representación en el Teatro Romea de Mistero de Doloro, la adaptación al esperanto de Pujulà i Vallès de la obra de Adrià Gual.

En un artículo publicado en La Revuo, Camille Aymonier (1866-1951) dedica siete páginas(2) a glosar la representación. Aymonier explica que, tras «el imborrable recuerdo» de la representación de Ifigenia en Táuride de Goethe en el congreso de Dresde, «los catalanes, orgullosos de su país y de su renovada literatura, presentaron ante el público internacional la obra de un joven autor de Cataluña, profunda y decididamente nacional. La empresa fue audaz y estuvo coronada por el éxito. Todos los asistentes se sintieron agradecidos de poder penetrar de manera más profunda en el carácter original de este pueblo», y a continuación hace una encendida defensa del respeto del esperanto por las lenguas nacionales:

Os propongo y os pido que planteéis a los opositores del esperanto esta observación. Nuestra lengua, a la que se acusa de ser enemiga de las lenguas nacionales, a las cuales hará desaparecer, que eliminará los matices tan diversos de las producciones del espíritu humano infinitamente rico, que impedirá que se comprenda la diversidad de caracteres y temperamentos nacionales, nuestra lengua internacional ha dado a conocer, ha hecho comprender a personas de todas las partes del mundo, una obra profundamente nacional, y esa obra ha sido traducida con la inteligencia plena del corazón y el espíritu de un catalán, el señor Pujulà y Vallès, interpretada con la más sincera naturalidad y el más alegre fervor por actores catalanes, hermanos de los personajes a los que interpretan. Se puede traducir la obra al francés o al alemán, pueden representarla actores del Théâtre français o del Teatro Lessing, y desde luego el público francés o alemán nunca recibirá una impresión tan fuerte, tan justa como la que recibieron los congresistas en el Teatro Romea.

Camille Aymonier, «Mistero de doloro», La Revuo, 1909, p. 132

En el apartado musical destacan dos grandes conciertos. En el primero, del 5 de septiembre en el Teatro Romea, se interpretaron obras de compositores catalanes y franceses, así como fragmentos de Alcesto de Glück cantados por Marie Brucker. En el segundo, celebrado en el Palacio de Bellas Artes el martes 7 de septiembre, se interpretaron clásicos catalanes como La nit de Sant Joan, Els tres tambors o Muntanyes regalades –con la traducción de las letras al esperanto impresas en el programa de mano– e himnos en esperanto como Akcepto, con música de Lambert y letra de Pujulà o Al la fratoj, poema de Zamenhof musicado por Ònia Farga.

Sardana esperantista (ONB)

Las sardanas «y otras pintorescas» danzas catalanas estuvieron presentes en la «alegre excursión al monte Tibidabo, al que muchos subieron por senderos empinados llenos de encanto y otros en funicular».(3)  

En el Parque

El miércoles 7 de septiembre, el parque de la Ciutadella, entonces conocido simplemente como «el Parque», fue escenario de un ejercicio de la Cruz Roja sobre la utilidad del esperanto. El presidente de Esperanto Ruĝa Kruco, general Priou, ya llevaba días reclutando «heridos» en el hotel, en las Ramblas o en el teatro («Puede que le corten un brazo o un pie o hasta puede que busquen una bala en su pecho», bromeaba).(4) Y efectivamente entre los «heridos» tendidos en el suelo bajo el sol del otoño se reconocía a Borel, Chaussegros, Aymonier y otros congresistas.  El acto contó con la presencia de Zamenhof y posteriormente se depositó una medalla ante el busto del poeta Bonaventura Carles Aribau (1798-1862), defensor de una lengua universal. 

La exhibición de la Cruz Roja (ONB)

El deporte en el V Congreso

También el deporte estuvo presente en el congreso de Barcelona, y si bien diarios como La Vanguardia o revistas en esperanto como La Suno Hispana, La Revuo o Lingvo Internacia mencionan la celebración de algunas actividades deportivas, los detalles se encuentran sobre todo en El Mundo Deportivo. En 1909, el que hoy es uno de los diarios deportivos más vendidos estaba en su tercer año de vida y era un semanario dedicado sobre todo al automovilismo y el ciclismo, en el que el fútbol todavía ocupaba un lugar secundario. La información deportiva relacionada con el Congreso está compilada en este documento de 20 páginas.

Cabecera de El Mundo Deportivo del 16 de septiembre de 1909

La organización del torneo de fútbol pasó por diversas vicisitudes, pero finalmente lo disputaron los teams júniors de Z, Olimpic, Badalona, Numancia, Catalonia y Salud. A última hora se añadieron Europa y Universitari.

Zamenhof decidió asistir al torneo de fútbol, mientras que al mismo tiempo «otros asistieron a una corrida de toros en las Arenas de Barcelona, un deporte ciertamente más bárbaro pero también más español que el futbol».(5) Después de que la banda de la Cruz Roja interpretara el himno Espero se inició el primer partido. El torneo hubo de seguir el miércoles y El Mundo Deportivo no se abstuvo de criticar la organización:

La fiesta en sí agradable; en la organización faltó experiencia, resultando en resumen poca cosa para los esperantistas extranjeros, los cuales conocen el sport más que nosotros y pueden formarse mal concepto del deporte en ésta, por lo que presenciaron.

El Mundo Deportivo, 9-9-1909, p. 4

Tras la suspensión del torneo el día 5, hay que esperar a la edición de EMD del 23 de septiembre para conocer el ganador del torneo. Bajo el titular «El concurso del Numancia F.C.», M. Mensa, el especialista en fútbol del periódico relata que 

Uno de los individuos de la comisión del Concurso organizado en honor de los Esperantistas, D. Emilio Roig, me ha favorecido con atenta y cariñosa carta, relatándome lo ocurrido a propósito de dicho concurso.

El Mundo Deportivo, 23-9-1909, p. 4 

Lo ocurrido no queda muy claro, pero sí parece claro que la final la disputaron Europa y Catalonia y que se impuso este último equipo con una «monumental» actuación de Colet.

Magdalena se lleva la Copa Esperanto

El 10 de septiembre se celebró en el parque de la Ciutadella una carrera de motocicletas entre sólo dos participantes «que ocultan sus nombres bajo los seudónimos Sirep y Aparg [¿acaso Peris y Grapa?], ambos caballeros en motos de 3 1/2 HP, marca Griffon la del primero y Peugeot la del segundo»(6). La carrera se disputó a 10 vueltas (17, 775 km) y se impuso Aparg en 22 minutos y 18 segundos.

A continuación llegó el turno de los coches, o mejor dicho del coche:

Mientras se ponían los dorsales á los ciclistas, nuestro querido amigo Sr. Salazar, que asistía a la fiesta en representación de “La Hispano Suiza”, ofreció efectuar, fuera de programa, una vuelta de pista en cochecito Hispano 12HP, lo cual fue aceptado con agrado por el Jurado.

Salida de la Copa Esperanto, 10-9-1909 (ONB)

En una de las fotos que se conservan  del congreso aparecen siete ciclistas (Quirante, Borrás, Alric, Barnola, Magdalena, Miró y Sum) a punto de tomar la salida en el parque de la Ciutadella. Se trata de la carrera que se celebró a las cuatro y media de la tarde del mismo día 10 de septiembre. Pero ¿qué clase de carrera era? Según aclaraba el reglamento, publicado por El Mundo Deportivo el 26 de agosto, se trataba de una carrera de 50 kilómetros con entrenadores en motocicleta, una modalidad que muchos años más tarde gozaría de gran aceptación en los velódromos y en la cual el mallorquín Guillermo Timoner fue seis veces campeón del mundo entre 1955 y 1965.

Guillermo Timoner con el maillot arco iris de campeón del mundo tras su entrenador Van Ingelgem

Los entrenadores no aparecen en la imagen de 1909 porque estaban situados más adelante.

A la señal de Arteman, parten todos de la meta en busca de sus entrenadores, colocados algunos metros más adelante, originándose a su encuentro alguna confusión por estar varios de ellos desprevenidos; no obstante, no se produce ningún incidente y después del viraje cada cual se pega á su respectivo entrenador.

El Mundo Deportivo, 16-9-1909, p. 1. 

M. F. Creus, redactor de ciclismo de El Mundo Deportivo, ofrece un detallado relato de la carrera en la que se impuso «Magdalena, el pequeño crack de los ciclos Montpeó» quien demostró que era «de la madera de los campeones». José Magdalena se llevó la victoria «en buena lid, mereciendo por ello una entusiasta ovación y las sentidas frases de elogio que el Dr. Zamenhof le prodigó al hacerle entrega de la hermosa Copa, que constituía el premio de la carrera». Magdalena se llevó además 100 pesetas por su victoria (el diario, por ejemplo, costaba entonces 10 céntimos). 

Al año siguiente, Magdalena se coronó campeón de España en ruta. En 1911 fue segundo en la primera edición de la Volta a Catalunya, una de las rondas por etapas más antiguas del calendario internacional y en la cual se llevaría el triunfo en 1912.

José Magdalena en un cromo de Chocolate Amatller

Archedeacon, mecenas de la aviación

Las noticias de una incipiente aviación también tenían cabida en las páginas de El Mundo Deportivo, y así, en su edición del día 16 de septiembre, el semanario se hacía eco de una conferencia organizada por la Asociación de Locomoción Aérea y en la que el gran protagonista era M. Archdeaçon (sic). Monsieur Archdeacon no era otro que Ernest Archdeacon (1863-1950), pionero de la aviación y gran propagandista del esperanto que había venido a Barcelona con ocasión del congreso. En ese momento, Archdeacon era colaborador de La Revuo. Al año siguiente publicaría Pourquoi je suis devenu espérantiste y en 1932 entraría a formar parte del Lingva Komitato.

Luego ocupó el estrado M. Archdeaçon quien con gran claridad y demostrando el conocimiento que tiene  del asunto, hizo una verdadera historia de la navegación aérea, empezando por los dirigibles y terminando por los aeroplanos, cuyos dos sistemas comparó, mostrándose partidario del más pesado que el aire, al cual, dijo, espera un glorioso porvenir.

El Mundo Deportivo, 16-9-1909, p. 3

Archdeacon no pudo quedarse al «lunch con el que se proponía obsequiar a los conferenciantes» porque tenía que asistir al que ofrecía el Ayuntamiento de Barcelona en honor a los congresistas.

Curiosamente, uno de los prototipos de Archdeacon guarda una notable similitud con la bicicleta Montpeó de José Magdalena.

Aéromotocyclette, prototipo de Ernest Archdeacon

NOTAS

1) P. Corret, «La Kvina Kongreso», Lingvo Internacia, p. 432.

2) C. Aymonier, «Mistero de doloro», La Revuo, p. 131-138.

3) Carlo Bourlet, «Impresoj de kongresano», La Revuo, p. 125-126.

4) Baronino de Ménil, «Ruĝa Kruco», La Revuo, p. 130.

5) P. Corret, «La Kvina Kongreso», Lingvo Internacia, p. 394.

6) M. F. Creus: «Match a motocicleta», El Mundo Deportivo, 16-9-1909, p. 1.

«Barcelono kuŝas ankoraŭ apud la Mediteraneo» (1909)

Barcelono dum la Tragika Semajno

Lundon la 26-an de julio 1909, ĝenerala striko en Barcelono kontraŭ la enŝipigo de laboristoj al la milito en Maroko iĝis en kontraŭklerikala insurekcio. Ĝis ĵaŭdo la 29-a, 78 homoj pereis en la tumultoj kaj 80 religiaj konstruaĵoj (preĝejoj, lernejoj...) brulis dum la poste konata kiel Tragika Semajno.

Portreto de Zamenhof en La Vanguardia (4-9-1909)

Sabaton la 4-an de septembro 1909 la alveno de d-ro Zamenhof al Barcelono okazigis viglan spektemon en la urbo, nur tri tagoj post la aresto de Ferrer i Guàrdia en Alella (li estis ekzekutita en oktobro). Esperantistaj flagoj ornamis la balkonojn por saluti «la Majstron». La sekvan tagon, dimanĉe, Zamenhof, tiam preskaŭ kvindekjaraĝa, malfermis la 5-an Universalan (tiam nomita Internacia) Kongreson de Esperanto.

Estas bone konataj multaj el la aktivaĵoj, kiuj disvolviĝis en la Palaco de Belartoj, la Aŭditoro de la Universitato aŭ en la Barcelona Ateneo: kunveno de sciencistoj, kiuj pristudis la pretigon de fakvortaro; ekzamenoj por ontaj esperanto-instruistoj; kunsido de Lingva Komitato (kun la partopreno de Zamenhof) aŭ la unuaj Internaciaj Floraj Ludoj kiel tiuj, kiuj «en niaj pireneaj landoj estas jam de longa tempo ĉarma kutimo».

Afiŝo de la 5-a Kongreso

La tiutempa kataluna gazetaro raportis pri la cititaj kaj multaj aliaj agadoj de la kongreso, ĉefe la semajna gazeto La Cataluña kaj la ĉiutagaj La Veu de Catalunya kaj La Vanguardia (Mi iam blogis pri la eĥoj de la Kongreso en tiu ĉi lasta ĵurnalo kaj kunigis ĝiajn novaĵojn priajn en PDF-dosiero). Notinda kazo estas tiu de La Publicidad, kiu estis malfavore al esperanto sed fariĝis la oficiala kongresĵurnalo.

Sur mia tablo kuŝas, dum mi skribas tiujn liniojn, la plena kolekto de la gazeto «La Publicidad», kiu dum la kongreso estis nia oficiala ĵurnalo, kaj ĉiutage presis artikolojn en Esperanto. Sed tiu gazeto ne estis la sola. Ĉiuj en la urbo: la Veu de Catalunya, El Poble Catalá, El Diario, Cucut, Actualidad, kaj la ilustritaj ĵurnaloj aperigis, pli-malpli ofte, tre favorajn raportojn. Tamen La Publicidad meritas apartan citon ne nur, car ĝi uzis nian lingvon, sed precipe tial, ke tiu gazeto estis antaŭe energia kontraŭbatalanto de Esperanto, ke ĝi publike konfesis sian eraron kaj fine propramove sin proponis, kiel oficialan informilon de la
kongreso.

Carlo Bourlet, La Revuo, 3 (39), 1909 , pĝ. 124  

Pariza periodaĵo La Revuo pristudis la eĥojn de la kongreso en la kataluna, hispana kaj tutmonda neesperantista gazetaro.

Pri la kongreslanda gazetaro ni en la unua vico citu la Barcelonajn ĵurnalojn, «La Publicidad» (hispanlingva) kaj «La Veu de Catalunva» (katalunlingva), kiuj ĉiun tagon tre akurate, detale kaj ĝuste priskribis la diversajn fazojn de l'Kongreso. — Longan kaj favoran raporton publikigis «El Correo Español» (La Hispana Kuriero), el Madrid. Telegramojn pli-malpli detalajn oni legas en «El Imparcial», «La Epoca», «La Correspondencia de España», «Heraldo», «España Nueva», «El Siglo Futuro», ĉiuj el Madrido, kaj en «El Defensor» el Granada. Nur unu tute malfavoran artikolon ni trovis, tiun de Madrida «El Mundo» (12 de Septembro), kiu malĝentile juĝas nian kongreson ridinda, eĉ «iom groteska» kaj pretendas, ke «lingvo estas io neelpensebla, kio naskiĝas, disvolviĝas kaj kreskas kiel nia vivo mem». Ni ja konas la argumenton, kaj tamen vivas kaj vivos Esperanto! 

La Revuo, 1909, krompaĝo 18

Kompreneble, la esperanta gazetaro ankaŭ raportis pri la kongreso. En Barcelono, aperis de julio 1909 ĝis majo 1910 satira ilustrita revuo Jen. La revuon ĉefredaktis Frederic Pujulà i Vallès kaj ĝi grandparte estis traduko de katalunlingva revuo Papitu.

La Suno Hispana, eldonita en Valencio, sidejo de la postkongreso, vaste informis dum la tuta jaro 1909 pri la pretigo de la kongreso kaj detale raportis pri ĝi en la oktobra numero.

Kovrilpaĝo de La Suno Hispana (oktobro 1909)

Sed ne nur en Hispanio oni raportis pri la barcelona kongreso. Tuj post la «forpaso» de la unua esperanta revuo La Esperantisto, la svedo Valdemar Langlet (1872-1960) fondis monatan gazeton Lingvo Internacia. La unua numero eldonis la Klubo Esperantista en Upsala en decembro 1895. Lingvo Internacia transmigris al Parizo en 1905 pere de hungara esperantisto Paŭl Lengyel (1868-1932), kiu poste kontribuis al Literatura Mondo. Post unu jaro, en 1906, danke al la klopodoj de Carlo Bourlet (1866-1913), franca librejo Hachette ekeldonis La Revuo-n, «internacia monata literatura gazeto kun la konstanta kunlaborado de D-ro L. L. Zamenhof». Do, en 1909, la du plej gravaj esperantistaj periodaĵoj eldoniĝis en la franca ĉefurbo.

Post la Tragika Semajno, multaj esperantistoj maltrankviliĝis pri sia vojaĝo al Barcelono kaj kelkaj eĉ proponis okazigi la kongreson en Parizo (oni povas legi pri tio en Esperanto, oficiala organo de UEA).

Estis sur la paĝoj de La Revuo, kie Pujulà i Vallès (1877-1963), prezidanto de la Loka Komitato, defendis Barcelonon kiel kongresurbon post la «okazintaĵoj» de la Tragika Semajno en artikolo datita la 10-an de aŭgusto 1909.

Barcelono kuŝas ankoraŭ apud la Mediteraneo
Kvankam tio povas ŝajni miraklo, post la Dantaj raportoj de multaj Eŭropaj ĵurnaloj, Barcelono kuŝas ankoraŭ en la sama loko, sur kiu ĝi kuŝis antaŭ la 20 de Julio. Stranga afero: la Rambloj estas, kie estis; la domoj staras, kie staris, kaj la strato Pelayo detruita de la kanonoj reaperis sorĉe sendifekta kaj tute same kiel ĝi estis. Neniu scivolema homo povas rifuzi, konstati okule tiajn mirindajn okazintaĵojn, kiuj venas ne de tio, ke oni rekonstruas rapide en nia lando, sed de tio, ke la imago de la plimulto da ĵurnalistoj malkonstruas tro rapide kaj facile.

La Revuo, 1909, krompaĝoj 1-5 

Post la kongreso, La Revuo dediĉis 14-paĝojn al la Floraj Ludoj en sia oktobra numero (2 [38], 1909, pĝ. 81-94) kaj 23-paĝan raporton pri la kongreso en la novembra numero (3 [39], 1909, pĝ. 122-144).

Ankaŭ interesegas la tag-post-taga raporto de D-ro Pierre Corret (1881-1936), publikigita en la septembra numero de Lingvo Internacia (do tuj post la fermo de la UK kaj komplete dediĉita al ĝi).

«Somera semajno post la Tragika Semajno»
Sabaton la 28-a de januaro 2012, okaze de la ĉefa festo de Sant Pau d'Ordal malfermos en la Muzeo de Esperanto de Subirats la ekspozicio «Una setmana d'estiu després de la Semana Tràgica» (Somera semajno post la Tragika Semajno), inaugurota de la historiistoj Francesc Poblet (aŭtoro de la leginda verko La Universala Kongreso de Esperanto de 1909 en Barcelono [dulingva eldono en esperanto kaj la kataluna]) kaj Antoni Dalmau (aŭtoro de Set dies de fúria. Barcelona i la Setmana Tràgica).

La ekspozicio pretigis Josep Tubau, el la grupo «Per una biblioteca pública a Subirats al voltant de l’esperanto» (Por publika biblioteko en Subirats ĉirkaŭ Esperanto), kun la helpo de Rafael Hernández, filo de la fondinto de la muzeo kaj ĝia nura pozedanto.

Publika kataluna televido ĉeestos la prezentadon. Post la prezentado okazos kunsido de AAMES (Asociació d'Amics del Museu d'Esperanto de Subirats; Amikaro de la Esperanto-Muzeo de Subirats).

Afiŝo de la ekspozicio

PDF-dosieroj
La 5-a UK en La Vanguardia, artikolkolekto. 
La Suno Hispana, 70, oktobro 1909.
R. de L.: «Prikongresaj impresoj de la neesperantista Gazetaro», La Revuo, krompaĝoj 17-19.
F. Pujulà: «Al la esperantistaro», La Revuo, krompaĝoj 1-5.
«La Floraj Ludoj», La Revuo, 2 (38), 1909, pĝ. 81-94.
«La Kvina Kongreso», La Revuo, 3 (39), 1909, pĝ. 122-144.
Lingvo Internacia, 9 (189), septembro 1909, pĝ. 385-432.

Timpo, tampo, tompo

Tamen, ĝis nun li ne liveris al mi la grandan reformon de la hungara lingvo, kaj enterigis ankaŭ sian Esperantan reformon. Li komencis labori literature. Kompreneble dum tio li inventis kelkajn aferojn. Mi menciu nur la prepozicion graŭ, kiel »senmaligon« de malgraŭ, kaj la adjektivon ica, kiel »senmaligon« de malica. Liaj lingvaj konsiloj ĉiam estis frapantaj, vere kapfrapantaj. Foje oni diskutis pri la tro longaj vortoj: estinteco, estanteco, estonteco. Iu insistis pri la formoj: pasumo, nuntempo, futuro, alia riskis: itempo, atempo, otempo.
—Azenoj vi estas! —interkriis nia C. E. R. Bumy. —Jen la sole ĝusta solvo: timpo, tampo, tompo!

En la numero de februaro 1931 de Literatura Mondo, K. Kalocsay (sub unu el sia pluraj plumnomoj) aperigis «La mezepoka esperanto»-n. Ĉu esperanto elpensis d-ro Zamenhof? Aŭ eble ĝi disvolviĝis el iu arkaika mezepoka lingvo? En tiu ĉi ironia rakonto, Kalocsay prezentas al ni  C. E. R. Bumy-on, kiu cerbumas la konsum-maŝinon kaj fajfas pri la reekiro de Literatura Mondo. Mi rekomendas legi ĝin.
Post la legado, se vi scivolas pri la Primorta Prediko, kies pergamenon trovis Bumy «en la antikva monaĥejo de Utop», temas pri la unua manuskripto en la hungara kaj ĝi datas el la fino de la 12-a jarcento.

En 1969, Manuel Havelik (kaŝnomo de Kamiel Vanhulle) publikigis Arkaika Esperanto-n. En ĝi, la aŭtoro prilaboras kelkajn trajtojn de tiu fikcilingvo kaj proponas pratekstojn de La Espero (Esperom) aŭ Patro Nia (Patrom Nosam).