Por vendo en apotekoj (pri la vivo kaj verkaro de Grenkamp)

La supra anonco de la libro 5.000.000 de Salo Grenkamp aperadis en hungara beletra revuo Literatura Mondo (kun malgrandaj malsamaĵoj kaj korektetoj) ekde januaro ĝis junio de 1931.
La anonco ŝerce certigis, ke la verkon oni povis aĉeti en «honestaj farmaciejoj» (ĉu ekzistas ejoj honestaj kaj malhonestaj?; metonimia ŝerco ĉu?) aŭ mendi rekte en la eldonejoj Esperantista Voĉo kaj Literatura Mondo.

Nehazarde, Esperantista Voĉo estis pola eldonejo aparteninta al Grenkamp kaj ĝi preskaŭ nur eldonis liajn verkojn aŭ tradukojn.

Salomon Kornfeld, kiu poste esperantigis lian familinomon kiel Grenkamp, naskiĝis en Pollando en 1896. Li lernis la internacian en 1914 kaj en 1918 eldonis en Krakovo la gazeton Esperantista Voĉo, kiun poste li konvertis en eldonejon kun sidejo en Jasło. Grenkamp estis ankaŭ pioniro de la esperanta radio (li reprezentis Pollandon en la Internacia Radio Kongreso de Parizo en 1925) kaj partoprenis en kelkaj universalaj kongresoj. Li translokiĝis en la francan ĉefurbon iom post la fino de la Unua Mondmilito, estis nomumita ano de la Akademio de Esperanto laŭ peto de ties tiama prezidanto Théophile Cart (1855-1931) kaj kunredaktis la Plena-n Vortaro-n.

Tamen, kaj malgraŭ li rikoltis kelkajn premiojn (ekzemple en Floraj Ludoj en Katalunio), la beletra verkaro de Grenkamp neniam altiris la favoron de la kritikistoj.

En 1922 li mem eldonis sian poemlibron Krioj de l'koro. Kalocsay rezencis la libron tiel:

Nia esperanta literaturo ne estas ankoraŭ tiom evoluinta, ke ni povu apliki al ĉiuj aperintaj verkoj la plej severan mezuron de kritiko. Verŝajne tiu principo gvidis ankaŭ la E. L. A.-n kiam ĝi rekomendis ĉi tiun libreton. Simpatia koro klopodas en ĝi esprimi siajn naivajn sentojn, kio tamen pro la poezia malcerteco ne ĉiam sukcesas tiagrade, ke la leganto povu havi senembarasan artan ĝuon. Sed sentoj povas maturiĝi, formo povas perfektiĝi kaj tial ni povas esperi pri la poeto.

Kopar [Kálmán Kalocsay], Literatura Mondo, novembro 1922

Reveninte al la LM-reklamo, mi ne scias, ĉu la ŝerca mencio al la «honestaj farmaciejoj» («honestaj farmacioj» en la anonco de la januara numero) rilatis iamaniere kun la suba poŝtkarto, kiun dudekjaraĝa Kornfeld sendis al iu «tre estimata samideanino». La poŝtkarton el 1916, eldonita de la dresdena grupo Esperanto-Zentrale, Kornfeld adresis al la apoteko de Pol Ostrau (Polnisch Ostrau, germana nomo de la silezia urbo de Ostravo, nun en Ĉeĥio) kaj havas stampon de la militista cenzuroficejo (K. u. k. signifas «Kaiserlich und Königlich», t. e. «imperiala», por la austra impero, kaj «regala», por la hungara reĝlando).

El la bildkartkolekto de James Piton

Malgraŭ la anonco, kaj kvankam Grenkamp okaze kunlaboris en Literatura Mondo, la libro ne ĝuis bonan akcepton en la hungara revuo. En la numero de aprilo de 1931, Ferenc Szilágyi aperigis recenzon, kie li plendis pro la «pala anemio» de la libro, «verko de unu el la plej agemaj, multflankaj, fervoraj esperantistoj». En komento, kiu montras la evoluon de la esperanta literaturo dum la naŭ jaroj ekde la recenzo en la sama revuo de Krioj de l'koro (aliafoje afable parodiita por Kalocsay ĉe liaj Rimportretoj), Szilágyi diris la jenon: «Antaŭ kelkaj jardekoj certe mi estus ĝojinta, ĉar tiam oni devis ĝoji pri la esperanta libro, sed nun ni jam devas esti pli kritikemaj». Renversinte ŝercon de la aŭtoro, Szilágyi finigis jene: «[T]iun ĉi libron mi ne rekomendos eĉ al miaj amikoj». La sama riproĉo por la banaleco de Kvin milionoj travidiĝas en la noto al  poemo de Raymond Schwartz, kiun li enmetis en La stranga butiko (1931) sub la titolo «P. P. P. aŭ Por Plenigi Paĝojn» («verkita laŭ metodo, pri kiu mi konfidence atentigas mian amikon Grenkamp»): «[Ĝ]i estas la sola verko eldonita en Esperanto especiale por miopuloj, t. e. por miopuloj, kiuj ne posedas okulvitrojn».

Grenkamp neniam atingis literaran sukceson, sed li daŭrigis sian laboron de diskonigado de la esperanta kulturo pere de gazetaj artikoloj kaj libroeldonado.

La 29-an de julio de 1939, Francio nomumis Grenkamp kavaliron de la Honora Legio. Tridek kvar tagoj poste, Germanio invadis Pollandon kaj ekis la Dua Mondmilito. Same kiel aliaj elstaraj esperantistoj, Kornfeld-Grenkamp ne travivis la naziismajn terurojn, «la 15-an de Julio 1943 li estis transportita al la fifama ekstermejo de Natzweiler-Struthof per vagonaro n-ro 187, li ricevis matrikulon 4605, li estis klasita NN [dekreto Nacht und Nebel] kaj li tie mortis semajnon poste».(1)

NOTOJ

(1) Jean Amoroux: «La pereintoj in memoriam», La Hirundo, 43 (decembro 2003).

De venta en farmacias (divagación sobre la vida y obra de Grenkamp)

De esta manera se publicitó el libro 5.000.000 de Salomon Grenkamp en la revista húngara Literatura Mondo. El anuncio, publicado con leves variaciones y correcciones desde enero hasta junio de 1931, venía a decir que había aparecido, «sin que nadie lo esperara con impaciencia», 5.000.000 de Grenkamp. La obra podía adquirirse al precio de «sólo 3 francos suizos en las farmacias honestas de su ciudad» o, en el caso de que no hubiera ninguna (supongo que se refería metonímicamente y en el tono de broma del anuncio a algún farmacéutico honrado), directamente en la editorial Esperantista Voĉo o en Literatura Mondo.

Se da la circunstancia de que Esperantista Voĉo era una editorial polaca propiedad de Grenkamp y que prácticamente sólo editaba sus obras y sus traducciones.

Salomon Kornfeld, que adoptó el nombre de Grenkamp (la traducción al esperanto de su apellido), había nacido en Polonia en 1896. Aprendió esperanto en 1914 y en 1918 editó en Cracovia la revista Esperantista Voĉo, que luego reconvertiría en editorial con sede en Jasło. Grenkamp fue también uno de los pioneros de la radio en esperanto (representó a Polonia en la Internacia Radio Kongreso que se celebró en París en 1925) y participó en diversos congresos universales. Tras instalarse en París poco después del final de la Gran Guerra, fue elegido miembro de la Academia de Esperanto a instancias de Théophile Cart (1855-1931) y participó en la redacción del importantísimo Plena Vortaro de Esperanto.

Sin embargo, y pese a cosechar algunos premios (ganó por ejemplo los Juegos Florales [Floraj Ludoj] de Barcelona), su obra literaria no gozó del reconocimiento de la crítica.

En 1922 se editó su libro de poemas Krioj de l'koro. El gran Kalocsay reseñó así el libro:

Nuestra literatura en esperanto todavía no está tan evolucionada como para poder aplicar a todas las obras aparecidas la crítica más severa. Probablemente este principio guió también a la ELA [Esperantista Literaturo Asocio] cuando recomendó este librito. Un corazón simpático trata de expresar sus sentimientos ingenuos, sin embargo, dada la inseguridad poética, no siempre lo logra hasta el punto de proporcionar al lector un disfrute artístico desenvuelto. Pero los sentimientos pueden madurar, la forma puede perfeccionarse y por eso podemos esperar al poeta.

Kopar [Kálmán Kalocsay], Literatura Mondo, noviembre de 1922

Desconozco (volviendo al anuncio de LM) si la curiosa referencia a la honestidad de «las farmacias» guarda alguna relación con esta postal de propaganda del esperanto que Kornfeld había enviado a una samideanino a los veinte años.  La postal de 1916, editada por el grupo esperantista de Dresde, está dirigida a la farmacia de Pol Ostrau (Polnisch Ostrau, el nombre alemán de la localidad de Silesia que hoy se conoce como Ostrava, en la República Checa) y lleva el sello de la censura del Feldpost (el servicio postal militarizado que funcionaba en el Imperio alemán durante la Primera Guerra Mundial)

De la colección de James Piton

Pese al anuncio, y pese a que el propio Grenkamp colaboró ocasionalmente en Literatura Mondo, el libro no fue muy bien recibido en la revista. En el número de abril de 1931, Ferenc Szilágyi publicó esta reseña en la que critica la «pálida anemia» del libro, «obra de un veterano, polifacético y fervoroso esperantista». En un comentario que revela la evolución de la literatura en esperanto en los nueve años transcurridos desde la reseña en la misma revista de Krioj de l'koro (cariñosamente parodiada de nuevo por Kalocsay en sus Rimportretoj), Szilágyi señala: «Hace algunas décadas habría disfrutado, porque entonces uno tenía que alegrarse por cualquier libro en esperanto, pero ahora ya debemos ser más críticos». Dándole la vuelta a una broma del autor, Szilágyi termina diciendo: «No recomendaré este libro ni a mis amigos». La misma recriminación a la escasa enjundia de Kvin milionoj se encuentra en la nota a un poema de Raymond Schwartz incluido en La stranga butiko (1931) y titulado «P. P. P. aŭ Por Plenigi Paĝojn» [Para llenar páginas], «escrita según el método [...] de mi amigo Grenkamp». En dicha nota, Schwartz califica 5.000.000 de «la única obra editada en esperanto especial para miopes, es decir, para miopes que no tienen gafas» (tal vez en este sentido fue una obra adelantada a su tiempo).

Grenkamp nunca cosechó éxito literario, pero continuó con su labor de divulgación mediante artículos en revistas y edición de libros.

El 29 de julio de 1939, Francia lo nombró caballero de la Legión de Honor. Un mes después, Alemania invadiría Polonia y desencadenaría la Segunda Guerra Mundial. Al igual que ocurrió con otros destacados esperantistas, Kornfeld-Grenkamp no sobrevivió a los horrores del nazismo. «El 15 de julio de 1943 fue trasladado al campo de exterminio de Natzweiler-Struthof en el tren número 187, recibió la matrícula 4605, fue clasificado NN [decreto Nacht und Nebel] y murió allí una semana después.» (1)

NOTAS

(1) Jean Amoroux: «La pereintoj in memoriam», La Hirundo, 43 (diciembre de 2003).