martes, 25 de septiembre de 2012

Ĉu vi fajfas esperante?

En sia Lehrbuch der Welthilfssprache Esperanto, Karl Loy «donas katekismoforman demandaron, kies lasta ero tekstas»:(1)

Kiun insignon portu ĉiam ĉiu esperantano?
La verdan stelon!
Kion li devas scii parkere?
La Esperanto-himnon kaj la esperantan fajfsignalon!

Ĉiuj esperantistoj bone konas la himnon La Espero, kun muziko de Félicien Menu de Ménil kaj la vortoj de Zamenhof. Tamen kio estas la esperanta fajfsignalo?

En la jaro 1909 la Svisa Societo proponis al la tutmonda esperantistaro fajfi etan melodion por identiĝi kiel esperantisto, ekzemple kiam vi atendas trajnon en fremda lando. La notliniaro de la melodieto aperis en la Esperantista Poŝkalendaro por la jaro 1909 (ĵus sube oni vidis la Esperanto-alfabeton laŭ Braille).

Esperantista Poŝkalendaro, 1909 (fotita en Biblioteko Molera)

La poŝkalendaroj, eldonitaj de Möller & Borel de 1908 ĝis la eksplodo de la unua mondmilito, estis sufiĉe enhavriĉaj. Legu ekzemple tiun ĉi reklamon en Lingvo Internacia:

Klaku por pligrandigi

Eble vi nuntempe ne emas fajfi en fremda stacidomo, sed ni ankoraŭ povas honori la pli ol centjaran donacon de la Svisa Societo.

Sonortono en poŝtelefonilo
Muzikisto, amiko kaj samideano Víctor Solé afable fajfis la signalon kaj surbendigis ĝin kiel mp3-sondosieron.
Dum la 1870-jardeko Elisha Gray kaj Alexander Graham Bell, inter aliaj, prilaboris strangan aparaton, kiu revolucios la homan komunikadon. Bell nomis ĝin telefonilo.

Telefonĝermo de Bell (foto el Vikipedio)

Kiam ekis la 20-a jarcento, la aŭtoro de la eta melodio ne povis imagi, ke la esperantista fajfsignalo nun eksonas el mia poŝtelefonilo kiam mi ricevas Whatsapp-mesaĝon. Ĉu vi volas uzi la fajfaĵon kiel sonortonon?


Notoj
1. Germana Esperanto-Revuo, 23 1970 (3), p. 33.

Tiu ĉi blogero naskiĝas el demando de Roland Rotsaert, kiu legis la malsupran tekston en flandra gazeto Nia Folieto (Gento, septembro 1919)
Dum ekskurso, dum vojaĝo, kiam vi forgesis surmeti la VERDAN STELON, uzu la ESTPERANTISTAN FAJFSIGNALON por konatiĝi kun samideanoj ĉe stacidomoj, publikaj kunvenejoj, k.t.p

kaj demandis pri tio en Guglo-listo Esphist.

Dankon al CIC (el Biblioteko Molera) por foti la Esperantista Poŝkalendaro kaj la aldonitan paĝon de Germana Esperanto-Revuo, al Víctor Solé por fajfi la melodion kaj al Zsofia Korody, kiu skanis la paĝon el Germana Esperanto-Revuo.

Aldono
Germana Esperanto-Revuo solvis sian propran dubon pri la E-fajsignalo pere de Reinhard Haupenthal (GER 6 [1970], p. 69) kaj sampaĝe Dr-Ing. A. Warner el Darmstadt rakontis sian vivsperton rilate al la fajfsignalo.

Mi lernis la „Esperantan fajfsignalon” de mia patro, kiu siaparte lernis la Internacian Lingvon ĉirkaŭ 1920. En lia lernolibro estis la notoj de Esperanta signalo. Li enkondukis tiun signalon al sia amikaro kaj plue uzis ĝin, kvankam li forgesis la lingvon. Tiu signalo fariĝis poste signalo de nia familio. Kiam mi en 1948 kiel gimnaziano eklernis Esperanton, mia patro diris al mi, ke la familia fajfsignalo devenas de la Esperanta fajfsignalo. Kiam mi estis aktiva en la Esperanto-movado – speciale en Hannover kaj Frankfurt (Main) – mi neniam renkontis samideanon uzantan tiun signalon.

Kaj finfine partoprenis la ĉiam sprita Jean Forge-Fethke. (Tamen, la 4 notoj de li menciitaj malsamas al tiuj de la fajfsignalo):
Jes, tia fajfsignalo ekzistis kaj ekzistu estonte! Kiam mia frato Edmund kaj mi laboris en „Esperanto Triumfonta” (nuna „Heroldo de Esperanto”) ĉe nia altŝatata ĉefo Teo Jung en la jaroj 1922/23, ni regule praktikis la Esperantan fajfsignalon, kaj ankoraŭ hodiaŭ 1970 ni ne forgesis ĝin. Ĝi konsistas el 4 tonoj kaj estas fragmento el la himno: „nun – de – lo – ko”. Laŭ mia memoro ni „heredis” tiun ĉi signalon de malnova pioniro Hurler laborinta kun mi en la redaktejo. Ĉu ekzistas ankoraŭ aliaj fajsignaloj, mi ne scias. Ĉiuokaze mi rekomendas fiksi oficiale (!) komunan internacian fajfsignalon (ĉi supran aŭ alian).
Ekzistas multaj momentoj, en kiuj oni povas apliki la signalon. Kelkaj ekzemploj:
1. Ĉiuj Esp. Radiostacioj uzu la fajfsignalon kiel anoncilon aŭ paŭzan signalon.
2. UEA-delegito atendanta Esperantiston sur stacidoma perono kvazaŭ verda policisto „elfajfu” lin el inter la elvagoniĝinta homamaso.
3. Gepatroj perdintaj siajn infanojn (precipe bubaĉojn) inter karuseloj kaj pafbudoj revoku ilin per Esp. fajfsignalo!
4. Miopa samideano ne tute precize povanta ekkoni la verdan stelon de alia persono simple povus „alfajfi” ĝin por certigi sin, ĉu la alfajfitulo apartenas al nia granda „ronda familio”.
5. Samideanino atakata de impertinenta Esp-kontraŭulo aŭ trudema Idisto povus „helpfajfi” Esperantiston.
Mi povus citi ankoraŭ multajn uz-eblecojn de tiu nia fajfsignalo. Ne traktu la aferon kiel ridindaĵon, ĉar finfine ĝi estas nenio alia ol akustika verda stelo!
Germana Esperanto-Revuo, 7-8 (julio-aŭgusto 1970)

jueves, 26 de julio de 2012

125 jaroj de Esperanto


Eta kronologio de Esperanto

1887 (26-a julio) Rusa cenzuro permesas la ekdistribuon de Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ. Naskiĝas la Unua Libro kaj Esperanto.
1888 Leopold Einstein kunigas la unuan esperantan societon en Nurenbergo. 
1889 Naskiĝas La Esperantisto, unua revuo en esperanto.
1894 Zamenhof esperantigas Hamleto-n de Shakespeare.
1905 Paul Berthelot fondas revuon Esperanto. Hodler poste faras el ĝi oficialan organon de UEA.
1905 Unua esperanto kongreso en Bulonjo-ĉe-Maro (Boulogne-sur-Mer). Partoprenas 688 kongresanoj el 30 landoj.
1909 Barcelono aranĝas la 5-a Internacia Kongreso.
1912 Kongreso en Krakovo. «Tiu kongreso estas la lasta, ĉe kiu vi vidos min antaŭ vi; poste, se mi povas veni al vi, vi ĉiam vidos min inter vi.», diras Zamenhof.
1912 Terrassa kaj Sabadell honorigas Zamenhofon per placo kaj strato. Nun ekzistas pli ol mil ZEO-j tra la mondo.
1914-1918 La unua mondmilito estas fortegan baton por la internacia lingvo.
1917 Forpasas L. L. Zamenhof.
1922 Unuaj disaŭdigoj en Esperanto. Naskiĝas la esperanta radio.
1922 Ĝenerala kunsido de la Ligo de Nacioj debatas la raporton por enkonduki esperanto en lernejojn.
1930 Aperas Plena Vortaro, unulingva difin-vortaro eldonita de SAT sub gvido de Émile Grosjean-Maupin.
1931 Teodoro Schwartz, Julio Baghy kaj Kalman Kalocsay ekirigas Literatura-n Mondo-n.
1936 Nazioj malpermesas esperantajn asociojn.
1939-1945 La esperantistaro suferas la duan mondmiliton.
1949 Fondiĝis revuon Esperantologio.
1959 Unua esperantlingva elsendo de Pola Radio.
1987 Esperanto centjariĝas. 5986 kongresanoj partoprenas en la UK en Varsovio.
1999 Ekfunkcias E@I (Esperanto ĉe Interreto, poste Edukado ĉe Interreto).
2002 Aperas la paĝaro Lernu! Hodiaŭ ĝi havas pli ol centmil aliĝintoj.
2008 Vikipedio en esperanto atingas 100.000 artikoloj. Hodiaŭ ĝi oferas 167.643 artikolojn.
2009 La esperantistaro festas la 150-an naskiĝdatrevenon de Zamenhof. Eĉ Google homaĝis lan per Google-doodle.
2012 Google-translate aldonas esperanto kiel sia 64-a lingvo.

Feliĉan 125-datrevenon al ĉiuj!

sábado, 14 de julio de 2012

El Congreso que nunca fue

Hoy a las 23 horas, el festival de teatro de Avignon rinde homenaje al centenario del nacimiento de su creador, Jean Vilar. El homenaje no consistirá en lecturas públicas en el Cour d'honneur del suntuoso Palais des Papes, sino que correrá a cargo del «colectivo de intervención urbana» KompleXKapharnaüM.

El puente de Avignon sobre el Ródano

El espectáculo al aire libre, que se iniciará tras los tradicionales fuegos artificiales del 14 de julio, estará dedicado a quien más hizo por crear un teatro popular y llevar el teatro a la calle en el país vecino. Sin embargo, la idea de devolver el teatro a la calle no es nada nuevo. Hoy hace exactamente cien años se celebró en Sabadell una representación al aire libre de Mistero de doloro, la versión en esperanto del drama de Adrià Gual.

Cabecera del semanario teatral en catalán La Escena Catalana

La revista La Escena Catalana lo anunciaba así:
Se prepara en la ciudad de Sabadell una interesante y pintoresca fiesta artística.
El drama de Gual Misteri de dolor, traducido al esperanto, será representado al aire libre. Ya se ha contratado a las actrices Emilia y Antonia Baró, y al actor Carles Capdevila.
El bosque escogido para la función es el mismo donde se celebró un gran festival, entonces en homenaje a Àngel Guimerà.
La activa comisión nombrada al efecto está ultimando y concretando los requisitos de la fiesta.
Parece que el precio de la entrada se ha fijado en una peseta.
El propósito es celebrar la representación el segundo domingo del mes de julio.
Prometemos dar más detalles a medida que se vayan conociendo.
La Escena Catalana, 299 (29 de junio de1912), p. 9 

Emilia Baró (foto cortesía de A. Aromí)


Y así lo contó La Vanguardia a posteriori:
Por la tarde, casi nuestra ciudad toda, trasladóse al bosque de «ca'n Feu», donde se representó en un teatro levantado al efecto al aire libre, el drama de don A. Gual, traducido al esperanto: Mistero de Doloro. Durante los intervalos de uno á otro acto, la banda municipal ejecutaba sardanas que eran bailadas por mucho público, formando grandes anillos. Hasta primeras horas de la noche duró la animación en el referido bosque, donde acudieron todas las clases sociales de ésta.
La Vanguardia,  martes 16 de julio de 1912

La representación teatral en Sabadell se enmarcó en una gran jornada que festejó el vigésimo quinto aniversario de la publicación del Unua Libro (1) y en la cual participaron «todas las sociedades existentes en la comarca del Vallés y que se dedican a propagar dicha lengua».(2) A tres años del acontecimiento del V Congreso Universal celebrado en Barcelona y antes del enorme mazazo que supondría la primera guerra mundial, el esperanto se hallaba en su apogeo en Cataluña, donde existían numerosos grupos y cursos en las principales ciudades. En 1910 se había fundado la Kataluna Esperantista Federacio y empezó a publicarse la revista Kataluna Esperantisto. En los actos celebrados hace cien años en Sabadell se inauguró también la Ronda de Zamenhof, la segunda vía urbana dedicada al fundador del esperanto en todo el mundo, poco después de la plaza Zamenhof de Terrassa.

A las once salieron de nuestras Casas Consistoriales todas las sociedades adheridas á dicha fiesta con sus respectivos estandartes, sociedades corales, banda municipal y representación del Ayuntamiento, dirigiéndose á la calle Ronda del Norte, donde se descubrió una lápida dando el nombre del doctor Zamenhof a dicha calle. La banda amenizó este acto, entonando el himno La Espero las sociedades corales allí congregadas.
La Vanguardia,  martes 16 de julio de 1912

La actual placa en la Ronda de Zamenhof de Sabadell

Mistero de doloro
En cuanto a la representación teatral, los organizadores apostaban sobre seguro. Las hermanas Baró y Carles Capdevila (marido de Emilia) ya habían protagonizado con gran éxito Mistero de doloro durante el congreso de Barcelona en 1909. La prestigiosa La Revuo dedicó siete páginas a ensalzar la representación:

El drama se representó con fervor, con pasión y con tanta verosimilitud que resultaba imposible poner en duda que el esperanto era la lengua materna de los actores o que el esperanto es una lengua auténticamente viva, maravillosamente flexible y armoniosa. ¡Ésta ha sido la prueba definitiva! Actores catalanes, que habían aprendido esperanto en uno o dos meses como máximo, actuaron en esperanto, hablaron en esperanto como en su propia lengua, es decir, con extraordinaria rapidez en un drama cargado de pasión que requiere una pronunciación rápida, y todos comprendieron perfectamente a esos actores. Ciertamente fueron merecedores del interminable aplauso con el cual el público los aclamó después de cada acto. Al final, al autor y a los actores los cubrieron de flores. Las guirnaldas, que recorrían los balcones fueron arrancadas de repente: todas las manos compitieron por lanzar a los triunfadores las flores más aromáticas de Cataluña. El escenario se convirtió en un auténtico tapiz. Zamenhof en persona los felicitó y entregó a todos ellos un recuerdo del momento.
No queremos hacer distingos, por supuesto. El fervor de todos los actores fue idéntico e idéntico fue nuestro aplauso para todos. Sin embargo, permítasenos decir que la señorita Antonia Baró (Mariagna) hizo saltar las lágrimas, lágrimas verdaderas, que el señor Carles Capvilla [Capdevila] (Silvestre) nos emocionó profundamente, sobre todo en el tercer acto, que la señorita Emilia Baró (Mariagneta) fue una amante verdaderamente fatal… 
La Revuo (1909), p. 137-138

En 1909 se publicó la traducción de Pujulà i Vallès del drama de A. Gual

Después del congreso, la obra volvió a representarse en esperanto en diversas ocasiones, tanto en el Romea como en otros teatros catalanes.

El Congreso que nunca fue
En 1914, París se preparaba para celebrar un congreso de esperanto multitudinario (3.739 inscritos). Los preparativos pueden leerse por ejemplo en el órgano oficial de UEA, la revista Esperanto. También el teatro iba a estar presente en el esperado congreso. Y hacia allí fueron las hermanas Baró y compañía a representar otra obra en esperanto. En esta ocasión, la elegida fue Georgo Dandin de Molière en traducción del mismísimo Zamenhof. The British Esperantist anunciaba la participación de los catalanes como garantía de éxito.

Se recuerda el talento y el entusiasmo con los que los actores de Barcelona «crearon» en el Quinto [congreso universal] el Mistero de doloro en esperanto. El Comité Organizador ha llegado a un acuerdo con los mismos actores para que actúen en el Décimo [congreso universal] en fechas a determinar. En esta ocasión, los realistas actores de Adrià Gual representarán un clásico, en concreto Georgo Dandin de Molière en la traducción de nuestro Maestro. No cabe duda de que la impecable pronunciación en esperanto y el talento de nuestros actores catalanes harán de la presentación de Georgo Dandin una gran fiesta de la propaganda y un conmovedor acto solemne de belleza y arte.
The British Esperantist, vol X, n-ro 112 (aprilo 1914), p. 69

Sin embargo, en la misma revista Esperanto, junto a las novedades sobre el X Congreso, podía leerse un largo artículo de F. Brossier titulado «La paco. Ĉu vi volas ĝin» [La paz. ¿La quieres?], que  fue publicándose por entregas desde el 20 de mayo hasta el 20 de julio, una semana antes de la invasión de Serbia y el inicio de la que sería la peor guerra conocida hasta entonces por la humanidad.

Más de 35 millones de personas murieron a consecuencia de la guerra y, entre los daños colaterales, los ideales universalistas del esperanto sufrieron un durísimo golpe. La revista Esperanto siguió publicándose durante la guerra desde la siempre neutral Suiza, abogando por la paz y dando noticias de esperantistas prisioneros en uno y otro bando. Zamenhof, en sus últimos años de vida, de nuevo vio más allá del presente en un artículo titulado «Post la granda milito. Alvoko al la diplomatio» [Después de la Gran Guerra. Llamamiento a los diplomáticos] en el que expone claramente los elementos que consideraba imprescindibles para una paz duradera.

El conflicto bélico pilló a los actores catalanes en París (a la espera de actuar ante esperantistas del mundo entero), y allí tuvieron que permanecer hasta conseguir los medios suficientes para regresar a Barcelona.
El trío protagonista, que había tenido un contacto tangencial pero importante con el esperanto, siguió su camino. Antonia Baró continuó actuando incluso después de quedar ciega en un accidente doméstico ocurrido durante la Guerra Civil. Carles Capdevila tradujo numerosas obras al catalán, entre ellas la monumental Guerra y paz de Tolstói, y dirigió el teatro Romea. Emilia Baró continuó actuando en Barcelona y en Madrid, adonde viajó con la compañía de Enric Borràs, e incluso en películas de cine mudo dirigidas por Adrià Gual en la productora Barcinógrafo. Tras la Guerra Civil, Emilia pronto logró volver a actuar y fue figura determinante en el teatro catalán de posguerra con obras de Josep Maria de Sagarra como L’hereu i la forastera (1948), Les vinyes del Priorat (1950) o L’alcova vermella (1952).
La gran actriz Núria Espert considera a Emilia Baró como «su primer faro».


El futuro del teatro en esperanto
Tras el fiasco del congreso que nunca llegó a celebrarse en París, el de 1915 reunió a menos de dos centenares de esperantistas en San Francisco, mientras Europa se desangraba. A partir de ahí se abrió un paréntesis hasta el congreso de 1920 en La Haya, donde de nuevo se representaron dos obras  en el Teatro Real. Desde entonces, el teatro en esperanto ha seguido vivo en todos los congresos internacionales. Grandes figuras de la literatura en esperanto han participado como actores aficionados, como en el caso de Kalocsay, Baghy y Schwartz en el congreso de Nuremberg de 1923. Asimismo, a  semejanza de la troupe del Romea en 1909, otros actores no esperantistas son capaces de aprender la lengua para interpretar de manera magistral, como bien demostró Laura Pascual durante el último congreso español celebrado en Almagro.

En otras ocasiones, el esperanto es sólo un elemento tangencial, como en el próximo espectáculo del Cirque du Soleil que se titulará Movi. Kanti. Revo [Mover. Cantar. Sueño]




Notas:
(1) La fecha del visto bueno de la censura rusa para la distribución de Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ [Lengua internacional. Prólogo y manual completo] conocido como Unua Libro [Primer libro] se considera el momento fundacional del esperanto. Dicho visto bueno se produjo el 14 de julio de 1887 según el calendario juliano que se utilizaba entonces en el Imperio ruso. Actualmente, la fecha de celebración es el 26 de julio, el equivalente en el calendario gregoriano que hoy se utiliza en todo el mundo.
(2) La Vanguardia, martes 16 de julio de 1912, p. 8

domingo, 1 de julio de 2012

Jen la laŭroj

En novembro 1905, Lliga Regionalista venkis en la balotado por elekti la barcelonan urbestraron. La dekstra katalunisma partio de Cambó aranĝis grandan bankedon por festi la sukceson kaj nur tagoj poste satira gazeto ¡Cu-cut!, ligita al Lliga Regionalista, aperigis humoraĵon prian. La bildo, desegnita de Junceda, denove primokis la  hispanan militistaron.



–Kion oni festas ĉi tie? [hispane demandas la militisto]
–La venkan bankedon [katalune] 
–Ĉu venkan? Ho, ve, ili devas esti civiluloj [diras la militisto]

Du tagojn poste, la 25-an de novembro, tricento da militistoj sturmis la kunan sidejon de ¡Cu-cut! kaj ĵurnalo La Veu de Catalunya (oficiala organo de la Lliga) kaj bruligis la presmaŝinojn. Unue la hispana registaro decidis puni la militistojn, sed la reĝo Alfonso XIII kontraŭis la rimedon. La afero finfine okazigis demision de Montero Ríos, prezidanto de la hispana registaro. Segismundo Moret, la nova prezidanto, subtenis la sturmistojn kaj aprobis novan leĝon, kiu permesis al militistoj juĝi ofendojn kontraŭ la patrujo, la flago aŭ la militistaro. Post la bruligo, ¡Cu-cut! ne reaperis ĝis aprilo 1906. La politika reago al la nova leĝo okazigis la naskon de Solidaritat Catalana, kiu kunigis plurajn katalunismajn grupojn.

Papitu
Ĵus tri jarojn post la Eventoj de ¡Cu-Cut! (ĉu koinzido?) aperis en la presvendejo nova katalunlingva satira gazeto. Ĝi nomiĝis Papitu kaj ties fondinto, la desegnisto Feliu Elias, jam kunlaboris en ¡Cu-cut! Same kiel ĝi, Papitu estis ĉiusemajna katalunisma satirgazeto. Tamen Papitu (kromnomo de muzika kritikisto Josep Maria Pascual) montriĝis maldekstrema kaj malferme kontraŭklerikala.

 Unuaj numeroj de ¡Cu-Cut! (jan-1902) kaj Papitu (nov-1908)

Plenpaĝaj bildoj difinis la karakteron de la gazeto. Inter la desegnistoj elstaris la fondinto mem Feliu Elias, kiu subskribis kiel Apa kaj baldaŭ verkos afiŝon de la V-a Internacia Kongreso de Esperanto, kaj Francesc Labarta (Lata). Tre konataj pentristoj kiel Isidre Nonell iomete kunlaboris. Ankaŭ la poste mondfama Juan Gris, tiam loĝanta en Parizo, multe partoprenis antaŭ sia kubisma epoko.

Juan Gris: Violono kaj gitaro (1913). La verko vendiĝis en 2010 kontraŭ 25,5 milionoj da dolaroj


Jen
En majo 1909, kiel suplemento al la sesa numero de Franca Esperantisto, aperis specimeno de Jen kaj Ramón Farré prezentis sian eldonprojekton, kies devizo estis «Multajn desegnaĵojn, malmulte da teksto».

Mi havas ĉiun garantion por plena sukceso; vi havas ĉiun por plena kontentigo. Mi havigis al mi por mia gazeto JEN la direktadon de nia bone konata samideano Sro. Fred. Pujulà y Vallès, kaj la kunlaboradon de Apa kun aliaj famekonataj artdesegnistoj katalunaj.

Tiel do, Pujulà y Vallès nur monatojn antaŭ la solena malfermo de la Va UK en Barcelono, prenis sur sin la taskon redakti monatan humuran gazeton en la internacia lingvo. Por fari tion, li uzis bildojn de Papitu, sed preskaŭ ĉiam komplete ŝangis la tekstojn de la humoraĵoj. Ofte sociaj aŭ politikaj satiroj en la kataluna Papitu iĝis sensukaj aŭ malpli kritikaj el la socia vidpunkto en la esperanta Jen.

Klaku por pligrandigi
–Lola, ĉu vi ne sentas konsciencan riproĉon pro manĝi tiujn ĉi delicaĵojn, kiam tiom da malriĉuloj mortas pro malsato?
–Mi estas tre religiema kaj ĉiam memoras pri la vortoj de Kristo: «Ne per la pano sole vivas la homo.»

Klaku por pligrandigi

Tamen, pluraj spritaj tekstoj legeblas en Jen. Por kompreni kelkaj el ili oni devas koni la politikan etoson de tiu konvulsia jaro 1909 en Katalunio kaj la problemoj ene de la esperantistaro (idistoj kaj  reformuloj estis ofte la mokceloj).

–Ĉu vi scias? Markizo de Beaufront aĉetis al si domon novan.
–Por loĝi en ĝi, kompreneble?
–Tute ne; por reformigi ĝin!

La gazeto multe primokis iun ne-ekzistantan L'immonde Esperantiste (tamen ja ekzistis tiam Le Monde Espérantiste, eldonita en Parizo inter 1909 kaj 1926).

Klaku por pligrandigi la bildon

Samkiel Papitu, ofte Jen dediĉis unu paĝon al «Fremda Humoro». Tie, oni prezentis plurajn humurajn desegnistojn tutmondajn.

Malgraŭ Jen uzis la bildojn de Papitu, ĉi lasta ne ĉiam bone rilatis kun esperanto, sed kritikis la esperantistojn, kiel en la artikolo de Robert Mestall «Dels faritzeus den Zamenhof» [Pri la hipokrituloj de Zamenhof], aŭ eĉ ĝia kreinto.

Geedzoj Pujulà i Vallès alportante al ni Zamenhofon, elpensinton de esperanto, por ke li prezidu la kvina kongreso tiulingva. (Papitu, n-ro 41 [7-9-1909], p. 670) 

Pli ol cent jaroj poste, ni rigardas Jen kiel tre originalan esperantan revuon, plenplena da belaj desegnaĵoj.  La redaktoroj trafe antaŭvidis tion. Laŭrojn al ili!
Tio ĉi estas la lasta numero de JEN. Dank'al sindonemo de niaj artistoj desegnistoj ni povas pliriĉigi la kolekton de esperantistaj gazetoj per artaj folioj, kiujn post cent aŭ ducent jaroj oni trarigardos kun simpatio. Ni bedaŭras, ke ni ne ĉeestos tiam por rekolti la laŭrojn.

Jen Jen
Eldoniĝis nur unu jarkolekto de Jen, entute 12 kajeroj po 16 paĝoj (la numerado fuŝiĝas de la oka kajero). Klakante sur la kovrilpaĝoj oni povas elŝuti la PDF-dosierojn.







Jen Bitoteko
La celo de tiu ĉi skanado, aŭ ĉi kaze fotado, estas kunhavigi gazeton pli ol centjara, kies historia valoro estas eksterduba por la esperanta movado (kaj por belartaj historiistoj). Samcelas la projekto Bitoteko, kiu Ana Manero prezentis kadre de la du lastaj hispanaj kongresoj.
Bitoteko uzas URI-ojn kaj observas la metadatenajn normojn Dublin Core. Tiuj ĉi teknikaj trajtoj ebligis la eniron de Bitoteko en Hispana (projekto de Ministerio pri Edukado) kaj tiamaniere obligis ĝian videblecon.
Bitigado de libroj, gazetoj, poŝtkartoj, afiŝoj aŭ dokumentoj de la fruepoka esperanto nun malfacile troveblaj estas unu el la plej indaj celoj de Bitoteko.

Aldonitaj dosieroj:
Kontribuoj de Juan Gris en Jen
Robert Mestall: «Els faritzeus den Zamenhof», Papitu n-ro 40 (1-9-1909), p. 645-646.

martes, 12 de junio de 2012

Sen skanilo mi skanas

Tre baldaŭ nia lingvo fariĝos 125-jara. Cara cenzuristo Lagodovskij ricevis presitajn ekzemplerojn de Международный язык. Предисловие и полный учебникъ. Por rusoj kaj la 26-an de julio 1887 (la 14-an laŭ la tiama rusa julia kalendaro) li permesis enmondigi la verkon, kiu poste ĉiuj esperantistoj konis kiel la Unuan Libron.


Dum tiu 125 jaroj eldoniĝis dekoj de miloj da libroj kaj gazetoj en esperanto. Ekzempleroj de la plimulto el ili ankoraŭ troveblas en esperantistaj bibliotekoj kiel GEB en Aalen aŭ Biblioteko Butler en Barlaston, aŭ ene de la Aŭstra Nacia Biblioteko en Vieno aŭ en la Biblioteko Hector Hodler ĉe la sidejo de UEA en Roterdamo. Aliajn «inkunablojn» aŭ raraĵojn posedas privataj kolektantoj kiel familio Molerafamilio Hernández, ambaŭ en Katalunio. Iom post iom oni enretigas la katalogojn de tiuj bibliotekoj kaj iam ĉiuj esperantistoj eblos konsulti la plej gravajn E-bibliotekojn de la tuta mondo.

Alia klopodo estas la bitigado de tekstoj, kiuj iom post iom iĝas publikajn havaĵojn. Aŭstra Nacia Biblioteko rolis pionere ĉi-rilate. Ĝi enretigis (bedaŭrinde nur kiel JPG-dosierojn) plurajn librojn kaj revuojn de la unuaj jaroj de esperanto. En Hispana Esperanto-Federacio, Ana Manero ekirigis antaŭ kelkaj jaroj projekton Bitoteko, kiu celas katalogi kaj kunhavigi rete ne nur librojn kaj periodaĵojn, sed ankaŭ fotojn, afiŝojn, gazeteltondaĵojn kaj iu ajn esperanto-rilataj dokumentoj ĉu bitigitaj aŭ denaske bitaj. Ankaŭ individuaj esperantistoj kontribuas per zorga bitigado de raraĵoj, kiel ekzemple tiu ĉi revuo Moderna Humoro, kies nura numero eldoniĝis en Germanio en la jaro 1911.

Skanis Michael Lennartz

Por ciferigi tekstojn la pli bona solvo estas bona skanilo. Tamen, ne ĉiuj posedas skanilon kiel tiu de Google kaj foje simpla skanilo ne taŭgas por ciferigi tekstojn binditaj en dikaj volumoj. Tio okazis al mi kiam mi volis enbitigi la trian periodon de Literatura Mondo el volumo de la Muzeo de Esperanto de Subirats.

La solvon mi trovis rete. Mi konstruis ion similan al la aranĝo montrata en la suba foto. Oni metas du karton-skatolojn en orta angulo kaj lasas spacon por la spino de la libro. Vitro por premi la paĝojn kaj bona kaj sensanĝa lumo kompletas la muntaĵon. Nur mankas fotilon kaj tripiedon por fiksi ĝin, kaj oni jam povas ekfoti. La ĉefa afero por atingi bonajn rezultojn estas meti la fotilon paralele al la paĝo. Pliajn klarigojn pri la uzado de tiu «hejma skanilo» oni povas legi en tiu ĉi PDF-dosiero (en la angla).


Iam tiam oni ne havas tempon por tondi kartonojn aŭ ne kunportas tripiedojn. Tio sukcesis al mi pasintsemajne, kiam mi vizitis Biblioteko Ramon Molera Pedrals en Moià (Katalunio). Inter la grandega gazetkolekto troviĝis bindita volumo, kiu enhavis la kvar numerojn de Bibliografio Gazeto. BG aperis kvaronjare kiel senpaga aldono por abonantoj al Literatura Mondo kaj membroj de AELA.

Unua numero de Bibliografia Gazeto. Baldaŭ legeblos ĉe Literaturamondo.org


Kiam vi fotas sen tripiedo kaj iom haste, la rezultoj ne ĉiam bonas. La foto povas ŝajni funelon; la alineoj misparalelas. Sed tio (kiel amiko Carles instruis al mi) ankaŭ havas solvojn pere de programoj kiel PhotoShop, Corel Paint Shop Pro kaj aliaj. Vidu ekzemple tiu ĉi procezo (klaku sur la bildoj por pligrandigi ilin):






Do, ĉu vi havas fotilon, interesan esperantan libron aŭ gazeton kaj iom da tempo? Kial ne ciferigi vian raraĵon kaj kunhavigi ĝin rete?

viernes, 8 de junio de 2012

Platero kaj ni

Kiel knabo mi legis Platero y yo en la hispana. La libro estis tiam, dum la lastaj jaroj-tagoj de la reĝimo de Franco, deviga legado en la baza lernejo. La libro konsistas el 138 etaj ĉapitroj prozaj, kiujn oni legas kiel poezion. Multaj homoj el mia generacio, naskitaj en Hispanio kaj ankaŭ en Sudameriko, bone memoras la unuan frazon aŭ la tutan unuan ĉapitron.

Platero es pequeño, peludo, suave; tan blando por fuera, que se diría todo de algodón, que no lleva huesos. Sólo los espejos de azabache de sus ojos son duros cual dos escarabajos de cristal negro.
Lo dejo suelto, y se va al prado, y acaricia tibiamente con su hocico, rozándolas apenas, las florecillas rosas, celestes y gualdas... Lo llamo dulcemente: ¿Platero? y viene a mí con un trotecillo alegre que parece que se ríe en no sé qué cascabeleo ideal...
Come cuanto le doy. Le gustan las naranjas mandarinas, las uvas moscateles, todas de ámbar; los higos morados, con su cristalina gotita de miel...
Es tierno y mimoso igual que un niño, que una niña...; pero fuerte y seco por dentro como de piedra. Cuando paso sobre él, los domingos, por las últimas callejas del pueblo, los hombres del campo, vestidos de limpio y despaciosos, se quedan mirándolo:
—Tien’ asero...
Tiene acero. Acero y plata de luna, al mismo tiempo.

Jaroj poste, ni denove legis la unuan ĉapitron kaj la beletra instruisto, kiel greka koboldo, demandis nin: trovu en la teksto hiperbolojn, trovu polisindeton, trovu asindeton, trovu metaforojn, trovu sinesteziojn, trovu hiperbaton.
Jes, oni povas trovi ĉiujn greknomajn stilfigurojn en tiu eta unua ĉapitro kaj eĉ ĝui la «nudan poezion» de Juan Ramón Jiménez.


En la jaro 2009, Miguel Gutiérrez Adúriz esperantigis la libron kaj ĝin eldonis Andaluzia Esperanto-Unuiĝo kadre de la kolekto «Hispana Literaturo». Jen la unua ĉapitro:
Platero estas eta, vila, milda; ekstere tiel mola, ke ĝi ŝajnas tute kotona, senosta. Nur la spegulaj gagatoj de ĝiaj okuloj duras kiel du skaraboj el nigra kristalo.
Mi ellasas ĝin, kaj ĝi iras la herbejon, kaj per sia muzelo karesas delikate, faciltuŝe, la floretojn ĉielbluajn, rozajn kaj flavajn... Mi vokas ĝin dolĉe: Platero!, kaj ĝi venas al mi per tiel gaja troteto, ke ĝi ŝajnas ridanta ĉe la sono de mi ne scias kia tintilo ideala...
Ĝi manĝas kion ajn al ĝi mi donas. Plaĉas al ĝi la oranĝoj mandarinaj, la sukcenaj uvoj muskataj, la violaj figoj kun sia kristala guteto miela...
Ĝi estas tenera kaj kaĵola same kiel knabo, kiel knabino.., se interne seka kaj forta kvazaŭ ŝtona. Kiam mi rajdas sur ĝi la dimanĉojn, tra la lastaj stratetoj de la vilaĝo, la kamparanoj, lante pasantaj en puraj vestoj, longe ĝin rigardas:
–Ĝi ‘stas ŝtala...
Jes, ĝi estas ŝtala. Ŝtala kaj samtempe lun-arĝenta

Juan Ramón Jiménez kaj lia Nobel-premio
En la jaro 1936, post la eksplodo de la hispana enlanda milito, Juan Ramón Jiménez (1881-1958) forlasis Hispanion por neniam reveni. En la jaro 1956, la Sveda Akademio aljuĝis la Nobel-premion pri literaturo al la andaluza poeto. Li ricevis la informon en sia hejmo de San Juan de Puerto Rico, nur tri tagojn antaŭ la morto de sia amata edzino Zenobia Camprubí. La tiama hispana gazetaro eĥis la novaĵon. En la barcelona ĵurnalo La Vanguardia, Juan Ramón Masoliver (1910-1997), kuzo de la kinreĝisoro Luis Buñuel, demandis sin pri la kialoj de la premio al hispano 34 jarojn post tiu de Jacinto Benavente kaj ne forgesis mencii la eniron de Hispanio en Unuiĝintaj Nacioj nur monatojn antaŭe. La artikolo «En tiu ĉi hispana horo de la Nobel-premio» finiĝas jene:
Venko de Hispanio kaj de ĉiuj landoj, kiuj rekonis sin en la vorto kaj la rekteco de la poeto el Moguer.

Danke al la elsekretigo de dokumentoj post la laŭlegaj kvindek jaroj, Alfonso Alegre Heitzman pristudis la misterojn de la premio de 1956 en sia libro Juan Ramón Jiménez: Crónica de un Premio Nobel [JRJ: Kroniko de Nobel-premio]. La Hispana Reĝa Akademio jam de la jaro 1952 petis la premion por Ramón Menéndez Pidal (1869-1968) kaj Juan Ramón Jiménez nur ricevis apogojn eksterlande. Unue, tiu de ĉilia poetino Gabriela Mistral, kiu ricevinte la Nobel-premion en 1965 deklaris: «La premion oni ne devis doni al mi, sed al Juan Ramón Jiménez, kiu meritas ĝin multe pli. Jes, jes, ni ĉiuj estas liaj lernantoj.» Poste, tiu de Cecil Maurice Bowra, literatura profesoro en Oksford kaj onta prezidanto de la Brita Akademio, kiu rekomendis ĝin per tiu ĉi malsupra letero.

Klaku sur la bildo por pligrandigi. Fonto de la foto

Finfine en 1956, malgraŭ aliaj kandidatoj kiel Camus, Borges, Pound, Greene aŭ denove Menéndez Pidal, Hjalmar Gullberg (1898-1961) defendis la verkon de Juan Ramón Jiménez. Li ne elstaris kiel Antonio Machado aŭ Federico García Lorca, pripensis la sveda akademiano, sed «ni ne povas premii ilin ĉar ambaŭ mortis dum la enlanda milito». Jes, Lorca estis mortpafita en 1936 kaj Machado forpasis en franca vilaĝeto de Collioure, apud la landlimo, en 1939.

lunes, 28 de mayo de 2012

Biblioteko Ramon Molera Pedrals


Eks-librisoj de Ramon Molera kaj Luis Hernández

Du malgrandaj vilaĝoj, ambaŭ ĉirkaŭ 50 km for el Barcelono, kaŝas la plej gravajn trezorojn de la esperanta kulturo kaj movado en nia lando. En Sant Pau d'Ordal, inter vinberoj kaj persikujoj, la kolektanta pasio de apotekisto Luis Hernández Yzal (1917-2002) iĝis en mirinda muzeo enhavanta ĉirkaŭ 25.000 esperantaĵoj: libroj, revuoj, poŝtkartoj, afiŝoj kaj memoraĵojn.

Simila estis la travivaĵo de Ramon Molera Pedrals (1922-1983). Ramon, naskiĝinto en vilaĝo Moià (Bagès, Barcelono), esperantiĝis kiel dekkvinjarulo, tiel fervore, ke «je la komenco mi fidis esperantigi la tutan landon en malmulte da tempo». Ve, tiun unuan celon li ne atingis, sed por Ramon Molera esperanto taŭgis kiel ilo por «pensi internacie» kaj donis al li «motivon labori por inda ideo». En la jaro 1973, li forlasis siajn postenojn kiel ĉefdelegito de UEA kaj reprezentanto de gazetoj kiel HeroldoOomoto aŭ Scienca Revuo, sed lia senlaca kolektado de esperantaj libroj kaj revuoj neniam velkis (li eĉ eldonis bultenon Kolektado, de 1978 ĝis 1981). Iom post iom, per «miloj kaj miloj da leteroj» senditaj tutmonde kaj pere de anoncetoj en pluraj E-revuoj, li amasis gravan gazetkolekton: pli ol 2.000 titoloj de periodaĵoj, «pli ol 8.000 jarkolektoj, de kiuj 4.800 estas kompletaj». Inter la juveloj de tiu ĉi privata kolekto, elstaras originaloj de Lingvo Internacia kaj eĉ de la unua esperanta revuo, La Esperantisto (1889-1895).

Ramon Molera en sia biblioteko

La katalogon de tiu vasta kolekto Molera «enkomputiligis» en sia cerbo. Lia filino Ana Maria rakontis jene:

La katalogado de la revuoj estis en lia memoro. En aprilo 1971 li suferis aŭtomobilan akcidenton. Tuj kiam mi alvenis al la hospitalo li diris: «Ne timu, trankviliĝu, mi fartas bone, vidu, de La Suno Hispana mankas n-ro: 68, 69, 89, 90. Heroldo de Esperanto estas kompleta. Esperanto Triumfonta de la jaro 1920 mankas 2, 5, 6...»
Instrui, dokumenti, organizi..., p. 218 


Post la antaŭtempa forpaso de Ramon, Ana Maria daŭrigis la kolektadon kaj pligrandigis ĝin per volumoj de aliaj planlingvoj (kelkaj el ili raraĵoj el la 19-a jarcento). En 1987, ŝi starigis kun Luis Hernández kaj la hungaro Árpád Máthé Rondon Takács. La laborgrupo nomiĝis tiel omaĝe al József Takács (1890-1944), kiu en la jaro 1934 eldonis la Katalogo-n de la Esperanta Gazetaro, kaj ĝi celis katalogi la esperantajn periodaĵojn de La Esperantisto ĝis la nuntempo. Ilia grandega laboro fruktodonis per la unua volumo de Bibliografio de periodaĵoj en aŭ pri esperanto, 1.155 paĝa volumo, kiu enhavas bibliografiajn detalojn de 14.143 titoloj el 120 jaroj.



Enretigo de la katalogo
Kadre de la ne tiel utopia celo de havigi komunan katalogon al la esperantistaro, la Esperanta-Biblioteko Ramon Molera Pedrals estas nun rete alirebla. Por tiu enretigo, oni uzis la liberan programon OpenBiblio, ĉi-okaze la novan version 0.7.1, kiu enhavas kelkajn plibonigojn por la serĉado.
Krom la menciita mirinda gazetkolekto, la datumbazo enhavas pli ol 4.000 libroj en aŭ pri esperanto kaj interlingvistiko.

La katalogo enretigita pere de OpenBiblio 0.7.1

Por konsulti la katalogon, klaku ĉi tie. La konsultado surloke de la biblioteko eblas laŭ retpoŝta interkonsento kun Ana Molera (molur(ĉe)telefonica.net).


Aliaj enretigitaj katalogoj
Muzeo de Esperanto de Subirats
Biblioteko Juan Régulo Pérez
Aŭstria Nacia Biblioteko
Biblioteko Butler
La biblioteko de CDELI en La Chaux-de-Fonds estas konsultebla ene de RERO
Esperanto-Hannover


Bibliografio
Ana María Molera: «Planlingva Kolekto „Ramon Molera Pedrals”», Instrui, dokumenti, organizi, fest-libro por la 80-a naskigtago de Claude Gacond, Bad Bellingen, Iltis, 2011.
Ramón Molera: «Esperantisto konfesiĝas», Boletín 200 (1973), p. 11.
G. Moya: «Omaĝo en Moià al Ramon Molera kaj prezentado de la Mirinda Libro», Boletín 267 (enero-febrero 1985), p. 3.