sábado, 25 de abril de 2015

Oni liberecane preskaŭ-kongresas

Katalunaj esperantistoj kongresas je ĉiu dua jaro, sed preskaŭ-kongresas pli ofte. Ĉi semajnon KEA okazigis plurajn eventojn pri la esperantisma liberecana movado.


Merkredon la 22-an aprilo, eldonisto de SAT-eH Pedro Sanz klarigis al ĉeestintoj la enan historion de la libro Memorindaj anarkiistoj kaj anarkiisma esperantismo. Poste Miguel Fernández, kiu kompilis, tradukis kaj komentis la tekstaron, rakontis iom pli pri la enhavo de la libro: du eseoj de Federica Montseny pri Anselmo Lorenzo kaj Max Nettlau kaj «La proleta internaciismo kaj la planlingvoj» de Dolors Marin. Tiu lasta parto aperis hispane ene de libro Anarquistas: un siglo de movimiento libertario en España (2010) kaj substrekas la rolon de Esperanto (kaj ankaŭ de Ido) por la iama grandega liberecana movado en Hispanio.


Kiel kutime kiam Miguel prelegas, li kantigis la ĉeestantaron, kiu kune kantis Ek al barikadoj! kaj Idoj de l'popolo!, preskaŭ himnoj liberecanaj elhispanigitaj de Miguel mem.

La prezentado okazis en Espai Obert en kvartalo Sants kaj je la fino la ĉeestintoj iris al La Taverna del CAT en kvartalo Gràcia, kie okazis koncerto Kantoj en Esperanto de Xevi Rodon (gitaro kaj voĉo) kaj Àngel Ribas (akordiono). Rodon komencis per valseto omaĝe al Hermínia Puigsech liberecana batalantino de Mataró. Poste sekvis kantoj de la enlanda milito kiel En la fronto de Gandesa, kantoj kontraŭmilitaj kiel La dizertonto aŭ internaciismaj kiel Jen nia mondo. Ankaŭ Miguel Fernández kunkantis kun Xevi Vortoj por Julia-n kaj Kanto al la liber'-n.



La 23-a estas tago de Sankta Georgo kaj tiutage stratoj ĉiam plenplenas de libroj kaj rozoj en Katalunio. KEA kiel kutime partoprenis la feston per budo en La Rambla. Miguel Fernández subskribis siajn librojn al aĉetantoj kaj la samon faris Pedro M. Martín Burutxaga kun sia Malgranda proverbaro kataluna-Esperanto. Kiel pasintjare, dum la tuta tago estis fulmokursoj pri Esperanto. Tiuj kvin-minutaj senpagaj lecionoj vekis la scivolemon de la Rambla-amaso. Multaj homoj, kiuj nenion sciis pri la lingvo interesiĝis pri ĝi.


Vendredon je la sesa vespere, esperantistoj denove renkontiĝis en placo Katalunio. Historiisto Dani Cortijo promenigis nin tra la Ramblo kaj montris la spurojn de la liberecana kaj anarkiisma movadoj en la urbo, ekde la vizito de Fanelli en 1868 ĝis fiaskita provo de atenco kontraŭ diktatoro Franco en 1947. Cortijo montris la lokojn de la revoluciaj tagoj de julio 1936 aŭ tiuj de la bataloj inter komunistoj kaj anarkiistoj ene de la respublika flanko en majo 1937.
Horojn antaŭe, Joan Català debatis pri «la perfekta lingvo» dum programo Para todos en publika hispana televido. La Muzeo de Esperanto de Subirats kaj María Villalón kantante La pluvo-n dum lasta hispana E-kongreso en Ronda ankaŭ rolis en la programo.

Sabaton la 25-an okazis arta vespero en Espai Obert. Ĥoro de Ateneu Llibertari del Poble Sec kantis esperante Ek al barikadoj!Al Durruti. Pluraj katalunaj esperantistoj kantis, deklamis poeziojn aŭ prezentis rakontojn. Komuna vespermanĝo en kvartalo Sants metis finon al memorinda semajno.

sábado, 21 de febrero de 2015

Kiel denaskuloj


Kiel bone klarigis Toño del Barrio tiun ĉi supra spritaĵo de la forpasinta humuristo Spike Milligan estas ankaŭ realaĵo.

Esperanto estis elpensita kiel duan lingvan por la homaro, kaj do, tiu ŝajna strangaĵo de homoj kiuj denaske parolas Esperanton iam kaj iam vekas la intereson de amaskomunikiloj (vidu, ekzemple, tiun ĉi intervjuon al barcelona denaskulo Alfons Tur en El Periódico de Catalunya). La E-denaskularo eĉ havas sian propran stelulon Cooper, kies filmeto «furoris» en YouTube.

Ĉi semajnon, Alice Robb aperigis longan intervjuon kun kanada denaska esperantisto Gregory Nacu en gazeto New Republic. La artikolo ankoraŭ hodiaŭ aperas en la enirpaĝo de tiu grava usona gazeto.




Kaj hieraŭ, kiel kontribuon al Internacia Tago de Gepatra Lingvo 2015, @junesun (sprachprofi) alŝutis filmeton Esperanto: like a native kun intervjuoj al 6 junaj denaskuloj pri ilia spertoj kun tiu ĉi ne kutima lernado de la lingvo. La filmeto jam estas subtekstigita al pluraj lingvoj.



Lingvisto Benjamin K. Bergen de Universitato de California studis 8 geknabojn denaske E-parolantojn dum Infana Kongreseto en Sommières (Francio) en aŭgusto 1998. La interesa rezultanta studo titoliĝas «Nativization Processes in L1 Esperanto» kaj aperis en fakgazeto Journal of Child Languages, publikigita de Cambridge University Press.

viernes, 13 de febrero de 2015

Esperanto-klavaro por Windows

Paŝoj por instali Esperantan klavaron en Windows.
1. Elŝutu tiun ĉi zip-dosieron.
2. Malkompaktigu ĝin (unzip).
3. Duoble alklaku sur instalilo.exe.
4. Aperos fenestro informinta pri sukcesa instalado. Fermu ĝin.
5. Elektu la Esperantan-klavaron (la nomo estos Esperanto - Español_Custom). *



Por skribi la ĉapelitajn literojn:
AltGr + c = ĉ
AltGr + C = Ĉ
AltGr + g = ĝ
AltGr + G = Ĝ
AltGr + h = ĥ
AltGr + H = Ĥ
AltGr + j = ĵ
AltGr + J = Ĵ
AltGr + s = ŝ
AltGr + S = Ŝ
AltGr + u = ŭ
AltGr + U = Ŭ

Cetere, la klavarfasono estas farita laŭ la hispana klavaro. Por distribui la ĉapelitajn literojn alimaniere, uzi alian klavarlingvon aŭ fari klavaron komencante de nulo, oni povas uzi la senpagan ilon Microsoft Keyboard Layout Creator.

Se vi uzas Mac, bonvolu legi tiun ĉi blogeron.

* Mi ankoraŭ ne scias, kiel ŝanĝi tiun ĉi nomon.

martes, 27 de enero de 2015

Nomon eternan al ili

Al ili Mi donos en Mia domo kaj inter Miaj muroj lokon kaj nomon pli bonan ol al filoj kaj filinoj; Mi donos al ili nomon eternan, kiu ne ekstermiĝos. (Jesaja 56:5)

Hodiaŭ, 27-a de januaro, estas la Tago de la Memoro pri la Viktimoj de la Holokaŭsto. La memordato koincidas kun tiu de la liberigo de mortiga koncentrejo Auschwitz-Birkenau en 1945, kaj estis starigita de Unuiĝintaj Nacioj en 2005.

Jad Vaŝem

Jam en 1922, Hitler kondamnis Esperanton dum parolado en Munkeno. En Mein Kampf (1925), li substrekis la saman paranojan ideon, laŭ kiu judoj estis devigitaj paroli malsamajn lingvojn, sed kiel eble plej baldaŭ ili altrudos «universalan lingvon (ekz. Esperanton)» por pli facile regi iliajn servutulojn.

Kiam okupis la povon, Hitler baldaŭ ekpersekutis la laboristan Esperanto-movadon kaj likvidis la komunismeman eldonejon Ekrelo (Eldon-Kooperativo por Revolucia Esperanto-Literaturo). Tamen, estis tiam en Germanio esperantistoj kun aliaj politikaj emoj. Herbert Wohlfahrt, kiu fervore admiris la nazian movadon, estis fondinta la Neue Deutsche Esperanto Bewegung  (Nova Germana Esperanto-Movado) en 1931, du jarojn antaŭ la nacisocialisma venko en la parlamenta balotado. Wohlfahrt klopodis altrudi la ideon, ke judoj ne povu esti delegitoj de UEA en Germanio.

En februaro 1936, Martin Bormann subskribis dekreton en kiu li asertis:

Ĉar la kreo de internacia mikslingvo kontraŭas al la bazaj konceptoj de la nacisocialismo kaj finfine povas respondi nur al intereso de superŝtataj potencoj, la anstataŭanto de la Führer malpermesas al ĉiuj partianoj kaj membroj de la organizoj filiigitaj al la partio apartenon al ĉiuspecaj unuiĝoj de artefarita lingvo.(1)

La 20-an junio 1936, Heinrich Himmler, tiama estro de SS, ordonis al la esperantaj asocioj dissolviĝi sub minaco estu perforte dissolvitaj. Esperanto kaj esperantistoj iĝis kontraŭleĝaj. Same okazis en la landoj okupitaj de la Tria Regno dum la dua mondmilito, kvankam ĉi tio ne malebligis, ke Universala Ligo estu fondita en 1942 en Hago.

La tri gefiloj de Zamenhof iĝis viktimoj de la nazia barbareco. Lidia kaj Zofia estis unue enfermitaj en la Varsovia geto kaj poste senditaj al Treblinka, kie ambaŭ mortis en gaskamero en 1942.


Adam Zamenhof estis ekzekutita en la arbaro Kampinos, apud Palmiry, scenejo de pli ol du mil murdoj dum la nazia okupacio de Pollando. Aliflanke, sia edzino kaj filo (Ludvik) eskapis. Patrino kaj filo kaŝis en kamparaj areoj de la lando sub falsa nomo. Ludvik alprenis la nomon Christoph Zaleski, kiu poste konservis kiam li translokiĝis en Francion kiel Louis-Christoph Zaleski-Zamenhof. Al tiu periodo de kaŝita vivo apartenas ripetita  anekdoto. Christoph estis en tomatplantejo, kiam kolego kiu parolis Esperanton demandis:

Ĉu vi konas Esperanton?
Ho jes, mi konas; ĝin inventis mia avo!

Spite la temerara mispaŝo, la esperantisto ne denuncis lin al la nazioj.

Pola ĵurnalisto Roman Dobrzyński, publikigis en 2003 libron de intervjuoj kun Louis-Christoph Zaleski-Zamenhof, nura supervivanto de la Zamenhof-familio, sub la titolo Ulica Zamenhofa. Samjare aperis kaj esperantigo kaj postaj tradukoj en la litovan, ĉeĥan, portugalan, japanan, slovenan, slovakan, francan, italan, kroatan kaj korean.

En la sama Varsovia geto el kiu estis deportitaj kaj Zofia kaj Lidia Zamenhof, forpasis en 1941 Leo Belmont (kaŝnomo de Leopold Blumental), samtempulo de la Majstro. Belmont defendis Esperanton en la gazetaroj pola kaj rusa, kaj estis vicprezidanto de la unua rusa Esperanto-Societo (Petrogrado) kaj ankaŭ de la unua pola (Varsovio). Jam en 1887 (jaro de eldono de la Unua Libro) li adiaŭis Zamenhofon en letero per la esprimo «Vi venkos, sinjoro!»

Ankaŭ en Treblinka estis murdita Israel Lejzerowicz, pri kiu mi parolis tie ĉi.

Jakobo Ŝapiro (Jakub Szapiro) estis unu el la plej elstaraj esperantistoj de la unua epoko. Li naskiĝis en la sama urbo kiel Zamenhof (Bjalistoko) en 1897 kaj lernis Esperanton dekkvaraĝa. Li aperigis poemojn kaj artikolojn en gravaj esperantistaj gazetoj kaj en 1915, meze de la Granda Milito, li eldonis kontraŭmilitan broŝuron Esperanto kaj mondmilito. Post la milito, ekde 1919, Szapiro ege klopodis por krei muzeon dediĉita al Zamenhof en ties naskiĝdomo. La 12-an de julio 1941, germanaj trupoj eniris la geton de Bjalistoko kaj arestis plurajn milojn da judoj. La nazioj petis monon kiel interŝanĝo por ilia liberigo, sed, malgraŭ ricevi 5 kg da oro kaj 300 kg da arĝento, ili pafis ĉiujn arestitojn en la arbaro Pietrasze. Inter ili estis Jakub Szapiro, lia edzino kaj filo. De la tuta familio Szapiro postvivis nur la fratino de Jakub kaj ties filino, Felicja. Felicja, jarojn poste, skribis memoraĵon, Moja gwiazda [Mia Stelo], en kiu li diras:

Kelkaj el la libroj en nia domo estis skribitaj en fremda lingvo [...] Kiu plej bone scipovis tiun lingvon estis onklo Kuba [Jakub] [...] La muroj de lia apartamento estis kovritaj kun fotoj de internaciaj konvencioj, flagetoj kaj insignoj kun la simbolo de Esperanto, bildoj de D-ro Zamenhof, kaj karikaturoj de karakteriza figuro de mia onklo. Alta, maldika, kun belforma kapo sur longa kolo, okulvitroj sur la nazo kaj malsupra lipo iomete antaŭenpuŝita, li estis alloga modelo por artisto.(2)

Szapiro (maldekstre) kaj lia amiko Abraham Zbar


Salomon Kornfeld, verkisto de originala literaturo en Esperanto, skribis sub la kaŝnomo Grenkamp. Li eldonis Esperantista-n Voĉo-n en Krakovo. Kunlaboris en redaktado de la Plena Vortaro kaj reviziis kaj kompletigis unu el la unuaj gramatikoj de Esperanto, la Kompleta gramatiko kaj vortfarado de Esperanto de Paul Fructier. En 1931 li aperigis la rakontaron Kvinmilionoj. Jam en 1921 li publikigis poemaron Krioj de l'koro. Salomon Kornfeld mortis en Struthof-Natzweiler koncentrejo, en Alsacio, en 1943.

Samkiel Zaleski-Zamenhof, hungaro Tivadar Soros (kunfondinto de Literaturo Mondo kiu ŝanĝis familinomon Schwartz pro la kreskanta antisemitismo) ankaŭ sukcesis superruzi la naziojn kiel li mem rakontas en memuaro Maskerado ĉirkaŭ la morto, alia verko originale skribita en Esperanto kaj poste tradukita al pluraj lingvoj.

Inter la esperantistaj viktimoj de naziismo ne nur estis judoj. La pastro Max Josef Metzger, prezidanto de Internacio Katolika, estis ekzekutita en 1944. Metzger, kiu estis pastro de la germana armeo dum la unua mondmilito, fondis la movadon superkonfesian Una Sancta kaj arde defendis pacismon. En 1943 li verkis memorandon pri paca reorganizo de Germanio, kiu li celis transdoni al la sveda ĉefepiskopo de Upsalo. La respondeculino pri ĝia transdono okazis esti ano de Gestapo. La pastro estis ekzekutita en oktobro 1944.

Adam, Lidia kaj Zofia Zamenhof, Leo Belmont, Izrael Lejzerowicz, Jakub Szapiro, Salomon Kornfeld kaj Max Josef Metzger estas nur malmultaj nomoj de viktimoj de la nazia amasmurdado. En 1953, stariĝis en Israelo Jad Vaŝem, kies nomo devenas de la Jesaja verso, kiun mi citis komence. Jad Vaŝem celas konservi la nomojn kaj historiojn de ĉiuj viktimoj. En ĝia kunigita datumbazo de viktimoj de la Ŝoa mi trovis ĉi Atestan Folion pri Adam Zamenhof, skribita en Esperanto (rigardu ankaŭ la sekcion «Interrilato al Viktimo [familia aŭ aliaj]») kaj indikante la personajn datumojn de la filo de L. L Zamenhof kaj la cirkonstancojn de lia morto («mortpafita»).


NOTOJ
1 Dekreto n-ro 29/36, en Zusammenstellung aller bis zum 31, März 1937 erlassenen und noch gültigen Anordnungen des Stellvertreters des Führers, Munkeno, 1937, p. 262, citita laŭ U. Lins: La danĝera lingvo, 2-a eldono, Progreso, Moskvo, 1990, p. 119. 
2. La tekston mi tradukis el la angla laŭ citaĵo en Jewish Heritage Trail in Bialystok, p. 22. Polan originalon esperantigis T. Chmielik kiel Mia stelo en 2011. 
* Tiun ĉi blogeron mi aperigis hispane antaŭ ĵus kvin jaroj.

sábado, 10 de enero de 2015

Esperanto-bibliotekoj por la 21-a jarcento

En la du unuaj numeroj de La Esperantisto, la unua gazeto en la internacia lingvo, eldonita en Nurembergo ekde 1889, aperis mallonga bibliografio de verkoj en Esperanto. Dum tiuj unuaj tempoj oni ankoraŭ povis asigni numerojn al esperantistoj kaj al esperantlingvaj verkoj. Bonŝance kaj la esperantistaro kaj la verkaro en la zamenhofa lingvo rapide multobliĝis kaj tiu «nomaro de verkoj» ne plu ĝisdatiĝis. Tamen, kun tiu daŭra kreskado de libroj kaj gazetoj publikigitaj en Esperanto, aperis ankaŭ la unuaj kolektantoj (kluboj aŭ individuaj homoj). Multaj el tiuj personaj kolektoj iĝis poste la ĝermo de esperantistaj bibliotekoj tra la mondo.

La unua bibliografio de Esperanto, La Esperantisto, n-ro. 1 (septembro 1889), p. 7

Ankaŭ la zorgo pri bibliografia kontrolo pluvivis danke al homoj kiel Petro Stojan (kiu aperigis la Bibliografio-n de Internacia Lingvo en 1929) aŭ József Takács (kiu en 1934 publikigis sian Katalogo-n de la Esperanto Gazetaro). La laboro de tiu ĉi hungara esperantisto estis daŭrigita jardekoj poste per la nomata Rondo Takács (t.e. hungaro Árpád Mathé kaj katalunoj Luis Hernández kaj Ana M. Molera). En 2010, ok jaroj post la forpaso de Luis Hernández, fondinto de la Hispana Esperanto-Muzeo (nun MES) en Sant Pau d'Ordal, aperis la impona Bibliografio de periodaĵoj en aŭ pri Esperanto. Tiu verkego de preskaŭ 1.200 paĝoj enhavas bibliografian datumojn pri 14.143 periodaĵoj (gazetoj, bultenoj, ktp).


Esperanto-bibliotekoj
Ĉiujare, flandra esperantisto Roland Rotsaert kunigas pere de demandaro informojn pri la nuna stato de la Esperanto-bibliotekoj tra la mondo. La lasta eldono de tiu informo listigas pli ol kvardek bibliotekojn en kvar kontinentoj. La plej enhavplena estas la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo de la Aŭstria Nacia Biblioteko. En Eŭropo troveblas aliaj historiaj bibliotekoj, kiel Biblioteko Hector Hodler (Roterdamo), Germana-Esperanto Biblioteko (Aalen), CDELI (La Chaux-de-Fonds) aŭ Biblioteko de Esperanto-muzeo en Svitavy. Kaj ankaŭ dum la lastaj jaroj oni starigis tute novajn E-bibliotekojn, kiel tiu en Ŝimonoseki (Japanio).

Pluraj E-bibliotekoj posedas nun retejojn, kiuj ebligas la serĉadon de iliaj katalogoj kaj fordonas informojn, kaj kelkaj inter ili ankaŭ ekirigis projektojn por bitigi parton de ĝia enhavo. La nova retejo de privata Biblioteko Molera enretigas la kompletan kolekton de Kataluna Esperantisto kaj ĉiu monate prezentas novan eron de sia ampleksa gazetkolekto. Eĉ pli ambiciaj projektoj ĉi-rilate estas tiu de Roland Rotsaert ĉe la Fondaĵo Vanbiervliet en Kortrijk aŭ la Bitoteko de Hispana Esperanto-Federacio zorgita de Ana Manero en Madrido. Ambaŭ projektoj celas skani kaj enretigi librojn, revuojn kaj gazeteltranĉaĵojn por ebligi ĝian retan legadon. La eniro de Bitoteko en Europeana, projekto de cifereca biblioteko de Eŭropa Unio, donas videblecon al niaj historiaj dokumentoj ankaŭ ekster Esperantujo.

Enirpaĝo de la trilingva retejo de Biblioteko Molera

Aliaj bibliotekoj bezonas helpon por renovigi kaj katalogi ilian enhavon. Ĉi rilate, kataluna Biblioteko-Arĥivo Petro Nuez el Sabadell pretigis kampanjon de amasfinancado, kiu jam atingis pli ol du trionon de ĝia celo.



Onta defio: la komuna katalogo 
En majo 1996, Martin Weichert revis pri komuna katalogo de la E-bibliotekoj sur la paĝoj de hungara gazeto Eventoj:(1)

Ĉu ni esperantistoj sukcesos krei "Nacian Bibliotekon" de Esperantujo? Supozeble ĝi enhavus ion inter dudek mil kaj kvindek mil librojn: La plej grandaj E-bibliotekoj posedas po inter dek mil kaj dudek mil erojn, kaj sen komuna komputila katalogo estas neeble scii kiom granda estas la stoko kiu estas al ili komuna kaj kiom estas unikaĵoj.

La artikolo «Kvincent Esperanto-librojn en vian hejmon» raportis pri la plej grandaj E-bibliotekoj, kiuj malhavis komputilan katalogon: Biblioteko Hector Hodler (lokata en centra sidejo de UEA en Roterdamo), Internacia Esperanto-Muzeo en Vieno, Fondaĵo Vanbiervliet en Kortrijk, Biblioteko Butler en Londono (nun en Barlaston) aŭ CDELI en La Chaux-de-Fonds.

Antaŭ dekok jaroj, Martin Weichert finis sian pripensadon per jena demando:

Ĉu la esperantistoj estas pretaj por la tria jarmilo?

Kompreneble la enkomputiligo de la bibliografiaj sliparoj estas jam farita. La sekva paŝo estas enretigi tiujn katalogojn. Biblioteko Juan Régulo Pérez en Madrido enretigis sian katalogon pere de esperantigita programo OpenBiblio. La saman programon uzis MES (Museu d'Esperanto de Subirats, antaŭe Hispana Esperanto-Muzeo) kaj Biblioteko Molera. Aliaj bibliotekoj nun interesiĝas por fari la samon.
Specimena slipo en programo OpenBiblio

La ĉefa loko por diskuti ĉi tiujn aferojn estas la Guglo-grupo Bibliotekoj, kreita dum la Universala Kongreso 2011 en Kopenhago. Post kelkaj mesaĝoj en tiu grupo, Claude Normont pretigis debaton «Por komuna katalogo» enkadre de la kleriga lundo dum la ĉi-jara UK en Bonaero. Espereble, tiu debato donos plian antaŭenpuŝon por realigi finfine la revon krei tutmondan bibliotekon por la esperantistaro.

NOTO
1. Eventoj, n-ro. 102, 2 (majo 1996).

jueves, 18 de diciembre de 2014

Eĉ guto malgranda...


Ĉiu komprenas la gravecon, kiun havas la proverboj en ĉiu lingvo. En formo de mallongaj, facile memoreblaj frazoj la proverboj enhavas grandan trezoron da popola saĝeco, kaj per mallonga proverbo oni ofte pli bone kaj pli konvinke esprimas ian ideon, ol per multevorta parolado. Konado de proverboj estas necesa por perfekta konado de la lingvo.

Tiuj estas vortoj de Marko Zamenhof, patro de Ludoviko, en antaŭparolo al la unua kajero de sia frazeologio kvarlingva (rusa, pola, franca, germana) publikigita en Varsovio ĉirkaŭ 1905 (cenzura dato, 1904). Marko, instruisto de germana kaj franca lingvoj, jam aperigis kajere trilingvan komparan frazeologion (rusa, franca kaj germana) ĉirkaŭ 1873.


Dua kajero de la kvarlingva frazeologio, legebla en ÖNB

Ludoviko eĥis la deziron de lia patro, «ke lia verko [...] enhavu ankaŭ parton Esperantan». Ĉar malestis spaco por kvina kolumno, la esperantigitaj proverboj aperis kiel aldonoj al la kajeroj, publikigitaj de la sama presejo Gins el Varsovio.

La forpaso de Marko en 1907 haltis la projekton kaj Ludoviko prenis sur sin la taskon iamaniere publikigi la verkon de sia patro, sed nur sukcesis parte.

La manuskripto de lia tuta verko estas finita, sed eldoni ĉiujn partojn de la verko en la nuna tempo estas malfacile; tial mi decidis eldoni almenaŭ la parton Esperantan.

Tiu Proverbaro Esperanta laŭ la verko Frazeologio rusa-pola-franca-germana de M. F. Zamenhof, aranĝita de Ludoviko, estis eldonita de Hachete en 1910. Ludoviko konservis la numeradon de la proverboj laŭ la rusa alfabetika ordo de temaj kapvortoj, sed ofte elpensis plurajn esperantajn diraĵojn por ĉiu rusa originalo. La verko de Marko Zamenhof supervivas do, iom fantomece, en la omaĝa verko de lia filo.

Dua eldono de la Proverbaro Esperanta, Esperantista Centra Librejo, Paris, 1925

En la jaroj 1961 kaj 1974 Juan Régulo reeldonis la Proverbaron. Nun ĝi ankaŭ legeblas rete plurloke, ekzemple tie ĉi.


Malgranda proverbaro kataluna-Esperanto
Okaze de la Zamenhofa-tago prezentiĝis en Barcelono la libro Petit refranyer català-esperanto / Malgranda proverbaro kataluna-Esperanto, eldonita de Kataluna Esperanto-Asocio.


Pedro M. Martín Burutxaga, aŭtoro de tiu ĉi verko serĉis samsignifajn ekvivalentojn de 690 el la 2.630 proverboj zamenhofaj. Dum la jaroj 2004 kaj 2005, Martín Burutxaga jam publikigis en Kataluna Esperantisto kvar artikolojn (aldonitaj ankaŭ al tiu ĉi libro) en kiuj li proponis al la legantaro elpensi esperantigojn de kelkaj maldec(et)aj katalunaj proverboj.

La legantoj de KE sugestis kelkajn bonajn tradukojn pli malpli rektajn

De mig cos en avall no hi ha cap dona lletja
El talio malsupren ĉiu virino belas

aŭ tute nerektajn de tiuj proverboj.

Eren set que li aguantaven i encara pixava tort
Sep akademianoj korektis la tekston kaj ĝi aperis sen akuzativoj

Prezentis la verkon la aŭtoro kaj Víctor Pàmies, unu el la du antaŭparolistoj (la alia estas A. Cherpillod). Pàmies, kiu jam kolektis preskaŭ duonmilionon da proverboj en ĉiuj lingvoj, elstarigis la gravecon de tiuj piloloj da sageco kreitaj ofte kun ritmo kaj rimo por faciligi la parkerigadon kiam homoj ne scipovas legi. Ĉi-rilate, Pàmies ankaŭ reliefigis la fakton, ke la proverbaro estas preskaŭ finita korpuso, ĉar (preskaŭ) ne ekzistas proverboj pri modernaj aferoj (pri telefonoj, komputiloj aŭ aŭtomobiloj).

#BAPNU
Dum la sama festa naskiĝdatreveno de Zamenhof en librovendejo Documenta de Barcelono, Montserrat Franquesa legis poemon de Espriu esperantigita de la ĉi-jare forpasinta Gabriel Mora i Arana (1925-2014), kiu estis unu el la kunrestarigintoj de la Internaciaj Floraj Ludoj en 1978.

Poste, Gemma Armadans prezentis projekton de amasfinancado por Biblioteko-Arĥivo Petro Nuez (BAPN). La biblioteko, kiu situas en la sidejo de Centre Esperantista de Sabadell (CES), ricevis sian nomon de Pere (Petro) Nuez (1927-1984), aŭtoro de tre konata lernolibro por hispanlingvanoj (Curso Elemental de Esperanto). Post lia forpaso, lia vidvino Maria Garcés donacis lian bibliotekon al CES. CES ankaŭ gastigas la heredaĵojn (donacitajn al KEA)  de aliaj gravaj katalunaj esperantistoj kiel Delfí Dalmau, Manel Casanoves, Frederic Pujulà i Vallès, Jaume Grau i Casas, Ramon Fernández Jurado, Lluís Armadans, Josep Alberich kaj Tomàs Alberich. Post ege bezonata renovigo de la ejo kaj katalogado de sia enhavo, BAPN iĝos la tria piedo de la esperantistaj bibliotekoj en Katalunio (kun MES kaj Biblioteko Molera).

Ĉiuj helpetoj estas bonvenaj, kiel bone sciigas nin alia proverbo (tiel grava, ke ĝi aperas en La Vojo):

Eĉ guto malgranda konstante frapante traboras la monton granitan

lunes, 9 de junio de 2014

Esperanto en Argentino


Tre baldaŭ okazos en Bonaero la 99-a Universala Kongreso de Esperanto. Estos la unua fojo, ke la tutmonda esperantistaro kongresos en Argentino. Tamen, la internacia lingvo ne estas novaĵo en tiu sudamerika lando.

Laŭ Encicklopedio de Esperanto, la unua esperantisto en Argentino estis E. Gosta, en Bonaero en 1899. La movado kreskiĝis ekde 1904 per la propagando de pioniroj C. C. Dassen, José Olivares, Enrique Brusses kaj J. Juameda en Chacabuco. En 1906 fondiĝis la unuaj E-grupoj en la argentina ĉefurbo kaj baldaŭ ĝi aranĝis kursojn de la internacia lingvo en lernejo Presidente Roca.

Kataluna esperantisto Delfí Dalmau (1891-1965), iama redaktoro de Kataluna Esperantisto ekloĝis en Bahía Blanca en 1913 kaj tie li kunigis grupon kaj multe antaŭenirigis la movadon.

Partituro de Delfí Dalmau kaj libro lia pri pasiva poliglotismo

Delfí Dalmau ne estis la nura aktiva kataluno en la argentina movado. Josep Prats vojaĝis al Parizo por partopreni la Universalan Kongreson en 1914, sed tiu kongreso fiaskis pro la eksplodo de la unua mondmilito kaj Prats, anarkiisto, restis malliberigita dum pli ol unu jaro. Je sia reveno en Bonaero, Prats fondis grupon en la Casal Català. Estis li kune kun aro da samideanoj, kiuj starigis la Argentinan Esperanto-Asocion la 20-an de decembro 1916. La asocio tuj aperigis dulingvan presorganon Argentina Esperantisto por disvastigi la zamenhofa lingvo. La unua numero de tiu gazeto (januaro 1917) ĵus estis enretigita en retejo de Biblioteko Molera.

La unua numero de Argentina Esperantisto elŝuteblas el Biblioteko Molera

Fondintoj de AEA. El Argentina Esperantisto, num. 1 (p. 2)

En «Oficiala Parto» de tiu unua numero, Argentina Esperantisto raportas pri la fondiĝo de la asocio:
En Buenos Aires, la nokton de la 20ª de decembro de 1916ª respondante al alvoko adresita de Organiza Komitato al ĉiuj esperantistaj societoj kaj izolaj esperantistoj el la Respubliko, kunvenis en la loko de la “Centro Esperantista de Buenos Aires”, Cevallos 435, por fondi Argentina Esperanto-Asocio'n la jenaj grupaj delegitoj: Marcial Bover, de “Esperanta Grupo Casal Catalá”, el Buenos Aires (125 anoj); Ramiro Estil·les, de la grupo “Liberiga Stelo”, el Bs. Aires (25 anoj); Ludoviko Kelety, de la C. “Verda Stelo”, el Pergamino (20 anoj); Vicente Albamonte, de la “Centro Esperantista de Buenos Aires” (14 anoj): Héctor Meroni, de la “Sociedad Esperantista de La Plata” (10 anoj); E. Espinosa, de la grupo “Tagiĝo”, el Bs. Aires (5 anoj); kaj sinjoroj Nicolás Benito kaj Miguel González, el Bs. Aires, kaj León Pochet, el Lanus, izolaj esperantistoj. Plie, sciigis per letero ke ili deziras aliĝi al A. E. A. sinjoroj Diego Salguero el Bahía Blanca, Dionisio Ruíz, el Baradero kaj Carmelo Liguori, el Santa Fé, –Je la 9ª kaj 45 m., antaŭ multnombra publiko, sinjoro H. Meroni kiel sekretario de la Organizanta Komitato, malfermas la kunsidon ...

Tamen, la movado en Argentino iom post iom velkis kaj AEA restis nur kiel eta grupo en Bonaero. Estis denove dum alia mondmilito, kiam la E-movado revigliĝis. Eŭropanoj kiel Tibor Sekelj kaj Wilfred Goodes aranĝis la unuan nacian kongreson en Rosario en 1941 kaj fondis Argentinan Esperanto-Ligon.

Inter la kunfondintoj estis ankaŭ Jorge Hess (1902-1980), kiu poste adaptis por hispan-lingvanoj lernolibron de Ferenc Szilágyi kaj verkis ¿Sabe usted Esperanto?-n (reta versio),

Lernolibroj de Jorge Hess por hispanlingvanoj

La disvastigado de la argentina literaturo pere de esperanto ne estas tro granda. Ekde 1978 aperis tri serioj de Argentina novelaro (18 noveloj entute) elhispanigitaj de diversaj tradukintoj. Pli elstaras la esperantigo de la klasika poemo de José Hernández Martín Fierro. La poemon tradukis Ernesto Sonnenfeld (1905-1974) kaj estis eldonita de Juan Régulo en 1965. En 2008 Sezonoj publikigis la libron La sekreta miraklo. István Ertl, Jorge Camacho kaj pluraj aliaj tradukas en tiu verko poemojn kaj rakontojn de Jorge Luis Borges.

Kovriloj de La sekreta miraklo kaj Martín Fierro

Ankaŭ tango, la pli vaste konata argentina muziko, disvastiĝas pere de esperanto kaj kantistoj kiel Alejandro Cossavella el Bariloche.